🔹 1-топ: Мұхит суының тұздылығы және оның географиялық таралуы
1. Дүниежүзілік мұхит суының негізгі қасиеттері қандай және оның құрамында қандай заттар еріген?
Мұхит суының негізгі қасиеттері: тұздылығы, температурасы және тығыздығы. Судың құрамынан түрлі мөлшерде әртүрлі заттар, соның ішінде алюминий, мыс, күміс және алтын табылған. Көбінесе суда тұщы дәм беретін ас тұзы мен ащылау дәм береді еріген магний тұзы бар.
2. Тұздылық дегеніміз не және ол қандай өлшем бірлікпен көрсетіледі?
Тұздылық – мұхит суында еріген барлық тұздардың жалпы саны. Судың тұздылығы промилл (‰) мөлшерімен өлшенеді.
3. Мұхит суының тұздылығы экватордан полюстерге қарай қалай өзгереді?
Мұхит суының тұздылығы экватордан полюске қарай азаяды. Мысалы, экваторда судың тұздылығы – 34‰, тропиктік ендікте – 38‰, ал қалыпты және полярлық ендікте – 33‰ құрайды.
4. Жекелеген мұхиттардағы судың тұздылық көрсеткіштері қандай?
Атлант мұхитында судың тұздылығы – 38‰-ға жуық, Үнді және Тынық мұхитта – 37‰, ал жалпы орташа тұздылық – 35‰ болады.
5. Дүниежүзіндегі ең тұзды теңіздерді атаңыз және олардың тұздылық деңгейі қанша?
Ең тұзды су Қызыл теңізде кездеседі, ол – 42‰. Ал Өлі теңіз суының орташа тұздылығы өте жоғары – 260–270‰ аралығында болады.
🔹 2-топ: Тұздылықтың өзгеру себептері және судың физикалық қасиеттері
1. Мұхит суы тұздылығының өзгеруіне қандай негізгі түрткіжайттар ықпал етеді?
Тұздылық жауын-шашын мен оның булану мөлшеріне, мұхитқа немесе теңізге түсу арақатынасына, сондай-ақ құйылатын өзендер саны мен еріген мұздақтардың болуына байланысты өзгереді.
2. Неліктен экватор мен тропик ендіктерінде тұздылық деңгейі әртүрлі болады?
Экваторда келіп қосылатын өзендер саны және жауын-шашын көп болатындықтан, тұздылық деңгейі төмен (34‰). Ал тропиктерде булану мөлшері жоғары, бірақ жауын-шашын тапшы болғандықтан, су тұзды келеді (38‰).
3. Қалыпты және полярлық ендіктердегі тұздылықтың төмен болу себебі неде?
Қалыпты ендіктерде температураның төмендеуіне байланысты булану аз болады. Полюстерде де жауын-шашын мен булану аз болуымен қатар, мұздақтар еріп, судың тұздылығын азайтады.
4. Судың тұзды болуы оның қандай ерекше физикалық қасиеттеріне әсер етеді?
Мұхит суы тұзды болуына байланысты мынадай ерекше қасиеттерге ие: оның жылу сыйымдылығы жоғары, қату температурасы төмен және қайнау температурасы жоғары болады.
5. Тұзды судың қату температурасы тұщы судан қалай ерекшеленеді?
Мұхит суының құрамында неше түрлі қоспалар болатындықтан, оның қату температурасы 0°C-тан төмендейді және шамамен -2°C-ты құрайды.
🔹 3-топ: Мұхит суының температурасы, тығыздығы және маңызы
1. Мұхит суының температурасы неге байланысты және тереңдеген сайын қалай өзгереді?
Мұхит суының температурасы күннің жылу мөлшеріне (географиялық ендікке) байланысты. Күн сәулесі тек судың бетін қыздырады, ал тереңдеген сайын күн сәулесі мен судың температурасы күрт төмендейді. Мұхит суының бүкіл массасының орташа температурасы небәрі +4°C құрайды.
2. Судың тығыздығы дегеніміз не және мұхиттарда ол қалай бөлінген?
Судың тығыздығы – су көлемінің бірлігінде заттың қандай массасы бар екенін көрсететін қасиет. Судың ең жоғары тығыздығы Атлант мұхитының беткі суларында, ал ең төмен тығыздық Тынық мұхит суында байқалады.
3. Мұхитта мұздың қалыптасуына не кедергі келтіреді және неліктен мұз су бетінде қалқып жүреді?
Салқын су ауырлап төмен түсіп, орнына жылы су қабатының көтерілуі (судың араласуы) мұздың қалыптасуына кедергі келтіреді. Ал мұздың тығыздығы өзін қоршаған судың тығыздығынан төмен болғандықтан, ол су бетінде қалқып жүреді.
4. Мұхит суының жылу өткізгіштік қасиетінің Жер шары үшін маңызы қандай?
Мұхит суының жылу өткізгіштігі жоғары болғандықтан, ол баяу қызып, баяу суиды. Егер бұл қасиет болмаса, Жер бетінің орташа температурасы 36°C болар еді. Осы қасиеттің арқасында мұхитқа жақын аудандарда температура ауытқуы аз болады.
5. Кемелердің қауіпсіз жүзуі үшін судың тұздылығы мен тығыздығын білу неліктен маңызды?
Судың тығыздығы кемелердің суға шөгуіне тікелей ықпал етеді. Кеме мұхиттың тұзды суынан тұщы суға (немесе керісінше) ауысқан кезде, оның суға шөгу деңгейі 0,3 метрге дейін өзгеруі мүмкін. Сондықтан жүзу қауіпсіздігі үшін бұл көрсеткіштерді білу қажет.