🔹 1-топ: Ғылыми-техникалық прогресс пен революцияның мәні және кезеңдері
1. Ғылыми-техникалық прогресс дегеніміз не және оның даму үдерісі қалай жүрді?
Ғылыми-техникалық прогресс — ғылыми білімдер негізінде техниканың, технологияның, материалдардың, энергетикалық қордың тұрақты түрде жетілдірілуі. Бұл ілгерілемелі үдерісте ғылым мен техниканың бірқалыпты, эволюциялық даму кезеңдері де, шұғыл революциялық даму кезеңдері де жылдам болды.
2. Технологиялық революция дегеніміз не және оның бірінші мен екінші кезеңдеріне не тән?
Қоғамды терең әрі жылдам өзгерткен ұлы ашылулар мен жаңалықтар кезеңдері технологиялық революция деп аталады. Бірінші революция бу мәшинесін ойлап табумен және ірі мәшине индустриясының пайда болуымен байланысты болса, екінші революция электрлік жүйенің дүниеге келуімен және конвейерлік жаппай өндірістің қалыптасуымен сипатталады.
3. Үшінші ғылыми-техникалық революция қашан басталды және оның басты жаңалықтары қандай?
Ол 1940 жылдардың ортасында басталды, бұл кезеңде ғылым мен техника бір мезгілде және өзара байланысты дамыды. Оның негізгі революциялық жаңалықтары — электронды-есептегіш мәшине (ЭЕМ) мен роботты ойлап табу, өндірісті автоматтандыру және 1960 жылдардың аяғында басталған дербес компьютерлер мен Интернет арқылы ақпараттандыру үдерісі.
4. Төртінші өндірістік революцияның алғашқы белгілері қандай және ҒТР-ға қандай анықтама беріледі?
Төртінші өндірістік революцияның алғашқы белгілеріне мобильді Интернет, жасанды интеллект, үшөлшемді 3D принтер және есептеуіш техникалар жатады. Ал жалпы ҒТР — қоғамның өндірістік күштерін түбегейлі әрі тез өзгертетін ғылым мен техника дамуындағы төңкеріс болып табылады.
🔹 2-топ: ҒТР-дың құрамдас бөліктері мен алғашқы үш негізгі сипаты
1. ҒТР қандай құрамдас бөліктерден тұрады және оның бірінші сипатының ерекшелігі неде?
ҒТР бір-бірімен байланысты төрт құрамдас бөліктен: 1) ғылым; 2) техника мен технология; 3) өндіріс пен 4) басқарудан тұрады. Оның бірінші сипаты — ҒТР-дың Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери-техникалық революция ретінде басталып, бүгінгі бейбіт заманда да ең соңғы жаңалықтардың көбіне әскери мақсаттарда пайдаланылуы.
2. ҒТР-дың екінші сипаты ретінде оның әмбебаптығы қалай көрінеді?
ҒТР-ның әмбебаптығы экономиканың барлық салаларын, еңбек ету, тұрмыс, мәдениет сипаттары мен адамдар психологиясын өзгеріске түсіруімен түсіндіріледі. Ол тек өндірісті ғана емес, сонымен қатар барлық елдер мен құрлықтарды, Жердің сыртқы қабаты мен жақын ғарышты да толық қамтыды.
3. ҒТР-дың үшінші сипатындағы ғылымның рөлі және оған жұмсалатын қаржы деңгейі қандай?
Үшінші сипаты — ғылымның бұрын-соңды болмаған қарыштап дамуы және оның қоғам дамуының негізгі факторына, яғни ашылулар «индустриясына» айналуы. Ғылыми зерттеулерге қомақты қаржы жұмсалады: мысалы, 2022 жылы әлем бойынша бұған 2,5 трлн доллар жұмсалған, оның жартысы АҚШ пен Қытайға тиесілі.
4. «Үлкен ғылым» деген не және Жапония мен Қазақстанның білім беру жүйесі бұған қалай байланысты?
«Үлкен ғылым» технологиялық дамуды қамтамасыз ететін «білім — ғылым — өндіріс» жүйесін құруға мүмкіндік береді. Мұның жарқын мысалы — Жапониядағы білім беру жүйесі, ал ҒТР жетістіктерін ел экономикасына сәтті енгізу мақсатында Қазақстанда да білім беруді қайта құру осы бағытты көздейді.
🔹 3-топ: Өндірістегі өзгерістер, жаңа салалар және басқару ғылымы
1. ҒТР-дың төртінші сипатында техника мен өндірісте қандай түбегейлі өзгерістер орын алды?
Төртінші сипаты — ЭЕМ, компьютер, робот, 3D принтер, нано- және биотехнологияларды, жоғары жылдамдықты және ұшқышсыз көліктерді кеңінен пайдалану. Өндірісте ғылымды көп қажет ететін алты негізгі салаға басымдық беріледі, олар: электроника, робот құрастыру, ракеталық-ғарыштық өндіріс, биоиндустрия және т.б..
2. Робот құрастыру саласы әлемде және Қазақстанда қалай дамып жатыр?
Әлемде өндірістік роботтар паркі 4 млн бірліктен асты, оның жартысы Жапонияда шығарылып, Қытай өндірісіне орнатылады. Роботтандыру бойынша Оңтүстік Корея көш бастап тұр (10 мың жұмысшыға 1000 робот), ал бұл көрсеткіш АҚШ-та — 270, Ресейде — 10, Қазақстанда — 4-ке тең.
3. ҒТР дәуіріндегі энергетика саласының эволюциясы мен болашағы қандай?
Ядролық энергияның 70 жылдық тарихында АҚШ, КСРО (Чернобыль) және Жапониядағы (Фукусима-1) апаттардан кейін тоқырау болғанымен, қазір ол экологиялық таза «жасыл» энергия ретінде танылуда. Ғалымдардың пікірінше, болашақтың сарқылмайтын қуат көзі өнеркәсіптік термоядролық синтез (ТЯЭС) болады, бұл бағытта Қазақстан EXPO-2017 қарсаңында өз токамагын іске қосты.
4. ҒТР дәуірінде конструкциялық материалдар мен басқару ғылымының рөлі қандай?
Материалтануда адам шашынан миллион есе жіңішке, бірақ болаттан 200 есе мықты графен сияқты наноматериалдар мен биотехнологиялар алға шықты. Ал басқару саласы күрделеніп, оны тек арнайы бизнес мектептерде даярланған менеджерлер жүзеге асырады, оларға дұрыс шешім қабылдауға ГАЖ және «Заттар Интернеті» көмектеседі.