1-бөлім: Ішкі суларды пайдаланудың экологиялық мәселелері мен салдарлары
1. Қазақстандағы су ресурстарына байланысты негізгі экологиялық мәселелердің туындау себебі неде және еліміздің сумен қамтамасыз етілу деңгейі қандай?
Республика жазық аумақтық құрғақ зонасында немесе суға аса зәру Қазақстанның ұсақ шоқысының аумағында орналасқан. Қазақстан жер бетіндегі 📉сумен аз қамтамасыз етілген аймақтардың қатарына жатады. Сумен қамтамасыз етілу деңгейі бойынша Қазақстан ТМД елдерінің арасында 🗺️соңғы орын алады. Оның жербеті ағысының жиынтық көлемі жылына 💧100 км³ құрайды және республикада таза ауызсу жетіспеушілігі байқалады.
2. Адамдардың шаруашылық қызметінің (антропогендік әсердің) жербеті суларына тікелей ықпалы мен зардаптары қандай?
Ирригациялық құрылыстардың нәтижесінде көптеген өзен алаптарында (📊Іле, Ертіс, Сырдария және Шу т.б.) судың табиғи шығыны айтарлықтай өзгеріп, жылдық ағыс көлемі қысқарды, ағыстың жыл ішіндегі таралымы қайта жүрді. Өзен суларының химиялық құрамы өзгеріп, физикалық-химиялық қасиеттері нашарлады. Бұл өндірістік кәсіпорындардың қалдық суларымен бірге ауылшаруашылығында қолданған, құрамында ерімеген 🌿минералды тыңайтқыштардың, пестицидтер мен тұздардың мөлшері өте жоғары сулардың қосылуынан болды.
3. Өндірістік кәсіпорындардың қалдық суларының құрамында қандай улы заттар кездеседі және олардың жанама антропогендік әсерлері қандай?
Мұнай өңдеу, химия, металлургия өндірістерінің қалдық суларында улы 🦠фенолдар, шайырлар, цианидтер, мырыш тұздары, қорғасын, мыс, фторлы және басқа улы қосылыстар көптеп кездеседі, бұл балықшаруашылығына орны толмас зиян тигізеді. Ал жанама антропогендік әсерлерге ⚠️өзен суының тартылуы, арналардың батпақтануы мен таяздануы, жерасты суларының азаюы жатады. Артезиан суларын шаруашылықта пайдалану көлемінің артуы жерасты сулары қорының азаюына әкелді. Тоғайларды кесу мен батпақтардың құрғауы, ал жайылмалық-аңғарлық жерлерді жырту топырақта эрозияны күшейтеді.
2-бөлім: Жерасты сулары және Каспий теңізінің құқықтық статусы мен қауіптері
1. Республиканың сушаруашылығындағы мәселелерді шешуде жерасты суларының рөлі мен мүмкіндіктері қандай?
Бұл мәселелер тек қана жербеті суларын тиімді пайдаланып, 📒жерасты суларының қорларын игеру арқылы шешіледі. Жерасты суларының үлесіне республикадағы жалпы су пайдаланудың 📊9%-ы сәйкес келеді, болашақта оны 📉25%-ға дейін көбейту мүмкіндігі бар. Қазақстанның құрғақшылық аймақтарының даму мүмкіндігін қамтамасыз ете алатын 🗺️70-тен астам артезиан алабы бар. Бірақ жерасты суларының кейбіреуінің жоғары минералдану дәрежесі экологиялық шиеленісті одан әрі тереңдетуі мүмкін.
2. Каспий теңізінің табиғи маңызы неде және 2018 жылғы Конвенция бойынша оның құқықтық статусы қалай белгіленді?
Каспий – бірегей, үлкен, бірақ тұйық табиғи кешен, оның негізгі құндылығы — мұнай мен газ. Теңіздің солтүстік бөлігі үш секторға (💼қазақстандық, ресейлік және әзербайжандық) бөлінген, қазақстандық сектор мұнай қоры бойынша ең ірісі. Ақтауда 2018 жылдың жазында Каспий теңізінің құқықтық статусы туралы 📜Конвенцияға қол қойылды. Енді әр мемлекетте 🏝️15 мильдік аумақ (мемлекеттік шегара) болады, оған қоса тағы 🎣10 мильдік балық аулау аймағы есептеледі. Осы 25 мильден кейінгі су айдыны ортақ кеңістік болады. Оңтүстік бөлігінің түбін межелеу туралы келісімге әлі қол жеткізілген жоқ.
3. Каспий маңы ойпатындағы экологиялық шиеленіс факторларына және табиғи ортаға төнетін негізгі қауіптерге не жатады?
Ең үлкен қауіп тудыратын Каспий теңізі деңгейінің кезеңдік тербелісі, яғни теңіз деңгейінің 📉2,5 м-ге дейін көтерілуі, бұл 30–50 км-ге дейінгі құрлық жағалауының әлсін-әлсін су басуына әкеліп соғады. Бұл зонаға жұмыс істеп тұрған мұнай кәсіпшіліктерінің ену қаупі бар, сондай-ақ 🏗️Прорва, Жаңаталап сияқты мұнай ұңғылары су астында қалуы мүмкін. Басқа факторларға мұнай өнімдерінің «қоймасы» түріндегі құрылыстар, газды ауада жағу, ретсіз салынған грунт жолдары және мал жаюдың көптігінен жайылымдық жерлердің азаюы жатады. Мұнда шөлге айналудың ең жоғары көрсеткіші байқалады. Сондай-ақ, 🐟бекіре тұқымдастарды, олардың уылдырығын браконьерлікпен, жыртқыштықпен пайдалану – маңызды экологиялық мәселенің бірі.
3-бөлім: Трансшекаралық өзендердің геосаяси мәселелері және халықаралық келісімдер
1. Қазақстанның сумен қамтамасыз етілуіндегі трансшекаралық өзендердің маңызы қандай және су тапшылығы қай аймақтарда қатты байқалады?
Қазақстан Республикасы экономикасының сумен қамтамасыз етілуі 🎯85%-ы жерасты, теңіз және ағын сулардың есебінен мүмкін болып отыр. Барлық тұтынылатын судың 🌾80–90%-ға дейіні ауылшаруашылығы қажеттіліктеріне жұмсалады. Республикадағы 8 ірі өзеннің 🗺️7-нің алабы трансшекаралыққа жатады (Балқаш-Алакөл, Шу-Талас, Арал-Сырдария, Орал-Каспий, Тобыл-Торғай, Есіл, Ертіс). Тек 💧Нұра-Сарысу алабы ғана толығымен еліміздің аумағында орналасқан. Әсіресе 📍Атырау, Маңғыстау, Қызылорда облыстары суға аса зәру, оларда тұщы су мүлдем жоқ десе де болады.
2. Қазақстан Республикасының Су кодексі мен халықаралық конвенцияларда трансшекаралық суларды пайдаланудың қандай қағидаттары көрсетілген?
Су кодексінің 143-бабында: «Трансшекаралық суларды пайдалану мен қорғау жөніндегі мемлекетаралық келісім механизмі ондай суларды ⚖️парасатты әрі әділ түрде трансшекаралық жағдайын ескеріп, пайдалануға бағытталуы тиіс» делінген. Әр елдің сапалы суды пайдалануға бірдей құқығы болуы тиіс, бір жақтың қандай да бір табиғи, экономикалық және техникалық артықшылығы екінші елдің мүддесіне нұқсан келтірмеуі керек. БҰҰ-ның трансшекаралық өзендер мен халықаралық көлдерді қорғау мен пайдалану туралы 📜1992 жылғы 18 қыркүйектегі Конвенциясы бар. Дегенмен қазіргі уақытқа дейін Орталық Азия мемлекеттері аймақтың су-энергетикалық ресурстарын пайдалануға бірыңғай көзқарас қалыптастырған жоқ. Тек осы Конвенцияның күшімен Шу-Талас өзендерінің алабында біріккен 🤝Қырғыз–Қазақстан трансшекаралық су пайдалану жобасы іске асырыла бастады.
3. Қазақстан мен Қытай арасындағы трансшекаралық өзендер мәселесінің мәні неде және елімізде су ресурстарын бағалаудың қандай ғылыми бағдарламасы бар?
Трансшекаралық өзендер мәселесі ШЫҰ-на қатысушы елдердің, әсіресе Қазақстан мен Қытай арасындағы күрделі мәселелердің бірі. Екі ірі өзен 🇨🇳Ертіс пен Іле бастауын Қытайдан алып, Қазақстан аумағы арқылы (ал Ертіс Ресейдің де аумағы арқылы) ағып жатыр. Егер олардың су ресурсындағы мөлшері азайса, ол ауылшаруашылығы, гидроэнергетика, өндіріс, экология үшін күрделі мәселелер туындатады. Сондықтан алғашқы кезеңде ҚХР-мен екіжақты келісімге қол қойылуы тиіс, ал кейін біріккен су мәселесі жөніндегі комиссия құру және 🤝үш жақты келісімге (Қазақстан, Ресей, Қытай) қол қою қарастырылады. Бұдан өзге Қазақстан Республикасының география институты 📒«Қазақстанның табиғи суларын пайдалануға антропогендік және климаттық өзгерістер жағдайында ресурстық және болжамдық баға беру» атты ұзақмерзімдік ғылыми-техникалық бағдарлама жасады.