Ахмет Байтұрсынұлы

Өмірбаяны

Ахмет Байтұрсынұлы (5 қыркүйек 1872 — 8 желтоқсан 1937) — қазақ халқының біртуар перзенті, ұлт ұстазы, ағартушы, қоғам қайраткері, ақын, аудармашы, публицист, қазақ тіл білімінің негізін қалаушы және қазақ әліпбиінің реформаторы. Ол Торғай уезінің Сартүбек ауылында дүниеге келді. Әкесі Байтұрсын Шошақұлы – әділдігімен танылған, бірақ патша шенеуніктерінің әділетсіздігіне қарсы шыққаны үшін Сібірге айдалған қайсар адам болды. Бұл оқиға жас Ахметтің дүниетанымына және болашақ өмір жолына зор әсер етті.

Ахмет сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ училищесінде, одан соң Орынбордағы мұғалімдер мектебінде білім алды. 1895 жылы оқуын тәмамдап, Қостанай, Ақтөбе, Қарқаралы уездеріндегі ауылдық, уездік мектептерде мұғалім болып еңбек етті. Сол кезеңде ол халықтың надандықта, ауыр тұрмыста өмір сүріп жатқанын көріп, білім мен ғылымның маңызын терең түсінді.

1905 жылы Ахмет Байтұрсынұлы Ресей патшалығына қазақ халқының мүддесін қорғау мақсатында жазылған Қарқаралы петициясына қол қойды. Бұл оның саяси күрес жолына түсуінің бастамасы болды. 1909 жылы саяси көзқарасы үшін Семей түрмесіне қамалып, кейін Орынборға жер аударылды. Орынборда жүрген жылдары ол қазақтың ұлттық баспасөзін дамытуға атсалысты. 1913 жылы Міржақып Дулатовпен бірге «Қазақ» газетін шығаруды бастады. Бұл басылым халықтың саяси санасын оятуда, ұлттық идеяны таратуда үлкен рөл атқарды.

Ғалым ретінде Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілі грамматикасын ғылыми жүйеге түсіріп, «Тіл-құрал», «Әдебиет танытқыш» сияқты оқулықтар жазды. 1912 жылы араб жазуын қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне бейімдеп, жаңа әліпби жасап шығарды. Бұл әліпби 1929 жылға дейін ресми қолданылды. Сондай-ақ ол И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударып, «Қырық мысал» жинағын шығарды. Оның «Маса» атты өлеңдер жинағы да халықты оқу-білімге, оянуға шақырған маңызды туынды болды.

Саяси күресте ол Алаш қозғалысының белсенді мүшесі, Алашорда үкіметінің қайраткері болды. 1917 жылғы ақпан және қазан төңкерістерінен кейінгі аласапыран заманда Ахмет қазақ халқының мәдениетін, тілін, тәуелсіздігін сақтап қалу үшін аянбай еңбек етті. Кеңес билігі орнағаннан кейін біраз уақыт білім және ғылым саласында қызмет етті, бірақ ұлттық мүддені қорғағаны үшін қудаланды.

1929 жылы «ұлтшыл» деген жалған айыппен тағы да тұтқындалып, Архангельск облысына жер аударылды. Кейін босатылғанымен, 1937 жылғы сталиндік қуғын-сүргін кезінде қайта ұсталып, 8 желтоқсанда ату жазасына кесілді. Ахмет Байтұрсынұлы атылғаннан кейін ұзақ жылдар бойы аты аталмай, еңбектері тыйым салынған күйде болды. Тек 1988 жылы ақталды.

Бүгінде Ахмет Байтұрсынұлының мұрасы – қазақ халқының рухани байлығы. Оның еңбектері білім беру, тіл дамыту, ұлттық сана қалыптастыру саласында өлшеусіз маңызға ие. Қазақстанда оның есімімен аталған көшелер, мектептер, университеттер бар, ғылыми зерттеулер жүргізіліп, еңбектері қайта басылып, халық игілігіне ұсынылуда.