🔹 1-топ: Халықтың таралып орналасуы мен елді мекендердің негізгі типтері
1. Халықтың аумақтық ұйымдастыруына не жатады және халықты орналастыру мен қоныстандырудың айырмашылығы неде?
Халықтың аумақтық ұйымдастыруына таралып орналасу және қоныстандыру жатады. Халықты орналастыру – халықтың ел аумағында таралып орналасуын білдіреді, ал халықтың қоныстануы – халықты елді мекендер бойынша орналастыруды айтады.
2. Қазақстанда қандай қоныстар елді мекен деп аталады және тұрғын саны 50-ден аз мекендер қалай есепке алынады?
Елімізде тұрғындар саны 50-ден асатын қоныстар елді мекендер деп аталады. Ал тұрғындар саны 50-ден аз омарташылардың қыстауы, орманшылардың қостары мен шаруа (фермер) елді мекендері таяу маңда орналасқан елді мекендердің құрамына енгізіледі.
3. Елді мекендер мен халық қандай екі негізгі түрге бөлінеді?
Елді мекендер қалалық және ауылдық елді мекендер болып бөлінеді. Осыған сәйкес оларда тұратын халық та қала халқы және ауыл халқы деп екіге бөлінеді.
4. Ауыл халқы мен ауылдық жерлер дегеніміз не, және қазіргі уақытта онда халықтың қанша пайызы тұрады?
Қазақстан халқының қала аумағынан тыс тұратын, негізінен ауылшаруашылығымен айналысатын бөлігі ауыл халқына, ал олар тұратын аймақ ауылдық жерлерге жатады. Қазіргі уақытта 6,3 мыңнан астам ауылдық мекенде 7,6 млн адам, яғни Қазақстан халқының 38%-ы тұрады.
🔹 2-топ: Ауылдық мекендердің тұрғындар саны мен атқаратын функциялары бойынша жіктелуі
1. Ауылдық елді мекендер қалалардан қалай ерекшеленеді және олардың орналасуы неге тәуелді?
Ауылдық елді мекендер қалалардан айтарлықтай шағын аумағымен және функциялық ерекшеліктерімен бөлінеді. Ауыл халқының негізгі тіршілігі егін егу мен мал бағу болғандықтан, ауылдар егіндік жерлер мен шабындықтарға тәуелді орналасады.
2. Тұрғындарының санына байланысты ауылдық елді мекендер қандай топтарға бөлінеді?
Тұрғындар санына қарай үш топқа бөлінеді: ұсақ (тұрғын саны 200-ден аспайтын), орташа (201–1000 адам) және ірі (1000-нан асатын). Сондай-ақ тұрғыны 5000-нан асатын аса ірі ауылдар да бар, ал кейбір ауылдарда 30–50 мыңға дейін адам тұрып, шағын қалаларды да басып озады.
3. Атқаратын функцияларына байланысты ауылдар қандай екі топқа бөлінеді және олардың айырмашылығы неде?
Ауылдар әртүрлі функциялы және аз функциялы болып бөлінеді. Әртүрлі функциялы ауылдар – әкімшілік және мәдени орталықтар (ауылдық округтер мен аудан орталықтары). Аз функциялы ауылдар – тек қана ауылшаруашылығымен айналысатын немесе өндіріс, көлік, колледж, санаторий, қорық сияқты белгілі бір ғана еңбек орындары шоғырланған ауылдар.
4. Ауылдық кластер деген не және оның даму әлеуеті қандай?
Ауылдық кластер – жақын орналасқан елді мекендердің топтары. Қазақстандағы 6,3 мың ауылдың 3,5 мыңы осындай 1200 кластерді құрайды. Олардың әрқайсысында бір тірек ауылы мен оның айналасында серіктес ауылдар шоғырланған, мұнда ауыл халқының 90%-ы тұрады.
🔹 3-топ: Ауылдық қоныстанудың зоналық ерекшеліктері, проблемалары және мемлекеттік саясат
1. Қазақстанның әртүрлі табиғат зоналарында (Солтүстік, Оңтүстік, Орталық) ауылдар қалай орналасқан?
Ауылдардың орналасуына табиғи жағдай қатты әсер етеді: Солтүстіктің орманды дала мен далаларында ауылдар өзен-көл жағасында біркелкі таралған. Оңтүстіктің суармалы егіншілік аймағында тау етегінде, өзен аңғарлары мен канал бойында тізбектеле орналасқан ірі ауылдар басым. Ал Орталықтың шөл және шөлейт белдеуінде ауылдар аз, ірілері өзен бойында, ұсақтары қыстауларда орналасқан.
2. Қазіргі таңда Қазақстан ауылдары қандай күрделі әлеуметтік мәселелермен бетпе-бет келіп отыр?
Негізгі проблемаларға: жұмыссыздық, кедейліктің жоғары деңгейі, қолайлы жағдайлар мен жақсы жолдардың болмауы, сапалы ауыз сумен қамтамасыз етудегі қиындықтар және көптеген ауылдардың қаладан тым алыс орналасуы жатады. Осы жағдайлар халық тұрмысын төмендетіп, бұл ауылдарды «болашағы жоқ» мекендер қатарына қосады.
3. Мемлекет тарапынан ауылдарды қолдау мақсатында қандай негізгі 3 жағдай қарастырылған?
Ауылды қолдау мақсаты мына үш бағытты қарастырады: 1) болашағы бар ауылдарға қолдау көрсету; 2) тірек және серіктес ауылдар негізінде тұруға қолайлы ауылдық кластерлерді дамыту; 3) болашағы жоқ ауылдардан тұрғындарды көшіру.
4. Бұл мемлекеттік шаралар ауылдардың болашағына қалай әсер етеді?
Мемлекет тарапынан ауылдық жерлерді дамытуға қомақты қаржы бөлініп, жоғарыдағы үш бағыт бойынша жұмыстар атқарылуда. Бұл кешенді шаралар алдағы уақытта Қазақстан ауылдарының бейнесін өзгертері сөзсіз (189-сурет).