3 топқа арналған күрделі сұрақтар

Түбір — сөздің негізгі мағына беретін бөлшегі, ал жұрнақ — жаңа сөз немесе жаңа форма жасайтын қосымша. Мысалы: білім — түбір, білімді — түбірге жұрнақ/қосымша жалғанған сөз.

Көптік жалғауы заттың санын көп екенін білдіреді: -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер. Дыбыс үндестігіне қарай жалғанады. Мысалы: кітаптар, үйлер, балалар.

Етістіктің рай түрлері: ашық рай, бұйрық рай, қалау рай, шартты рай. Олар қимылдың орындалу мәнін білдіреді: хабарлау, бұйыру, тілек білдіру, шарт қою.

Септік жалғаулары сөздердің сөйлемдегі байланысын көрсетеді. Әр септік белгілі бір синтаксистік қызмет атқарады: атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс, көмектес.

Салыстырмалы шырай бір заттың белгісін екіншісімен салыстыру үшін жасалады. Мысалы: әдемірек, жақсырақ, биігірек. Бұл форма сапаның деңгейін салыстырады.

Есімдік заттың, сынның, санның орнына жұмсалады. Ол қайталануды азайтады және сөйлемді ықшамдайды. Мысалы: мен, сен, ол, бұл, сондай.

Шылаулар толық мағына бермейді, бірақ сөздер мен сөйлемдерді байланыстырады немесе қосымша мағына үстейді. Мысалы: ғана, дейін, үшін, мен, да, та.

Біріккен сөз — екі не одан көп сөздің тұтас бір мағынада бірігуі: теміржол. Тіркесті сөз — мағыналық байланыстағы, бірақ бөлек жазылатын сөздер: ақ көйлек, қара торы.

Жұрнақ түбірден кейін келіп жаңа сөз жасайды, ал жалғау дайын сөзге жалғанып грамматикалық байланыс жасайды. Мысалы: білім+ді+лер+ге.

Сөз таптарын ажыратуда мағынасы, сұрағы, тұлғалық өзгерісі және сөйлемдегі қызметі ескеріледі. Мысалы, зат есім кім? не? сұрағына жауап береді.

Бастауыш сөйлемдегі ойдың иесін білдіреді, ал баяндауыш оның қимылын, іс-әрекетін немесе күйін көрсетеді. Бұл екеуі сөйлемнің негізін құрайды.

Толымды сөйлемде ойға қажетті барлық мүше болады. Толымсыз сөйлемде бір мүше түсіп қалады, бірақ мағына контекст арқылы түсінікті болады. Мысалы: Мен кітап оқыдым. — толымды; Кітапты оқыдым. — толымсыз.

Құрмалас сөйлем салалас, сабақтас және аралас болып бөлінеді. Олар бірнеше жай сөйлемнен құралып, мағыналық байланыс арқылы бірігеді.

Анықтауыш заттың сынын, санын, сапасын, иесін нақтылап көрсетеді. Ол сөйлемді мазмұн жағынан байытады және дәлдік береді.

Пысықтауыш қашан? қайда? қалай? не үшін? не себепті? қанша? сұрақтарына жауап береді. Ол іс-әрекеттің мезгілін, мекенін, мақсатын, амалын білдіреді.

Салалас құрмаластағы жай сөйлемдер тең дәрежеде байланысады. Олар ыңғайлас, қарсылықты, себеп-салдар, талғаулы, кезектес және түсіндірмелі мағыналарда келеді.

Бағыныңқы сөйлем басыңқы сөйлемдегі ойды толықтырады, оған бағына байланысады. Ол себеп, шарт, мезгіл, мақсат сияқты қатынастарды білдіреді.

Тура толықтауыш атау, ілік септігінен басқа табыс септігіне қатысты болады және іс-әрекет тікелей соған бағытталады. Жанама толықтауыш барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерімен беріледі.

Жайылма сөйлемде бастауыш пен баяндауыштан басқа сөйлем мүшелері де болады. Сондықтан ой кеңірек, нақтылырақ беріледі.

Алдымен сөйлемнің грамматикалық негізі анықталады, содан кейін тұрлаусыз мүшелер ретімен талданады: анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш.

Тақырып мәтінде не туралы айтылғанын көрсетеді, ал идея автордың негізгі ойы мен көзқарасын білдіреді. Тақырып қысқа болса, идея мазмұнның астарлы мәнін ашады.

Публицистикалық стиль қоғамға әсер етуге бағытталады. Онда дәлдік, эмоциялық реңк, үндеу, бағалау, қоғамдық мәні бар сөздер жиі кездеседі.

Ғылыми стильде нақты, дәл, терминге бай сөздер қолданылады. Сөйлемдер логикалық байланысқа құрылып, эмоциялық бояу аз болады.

Орфография сөздердің дұрыс жазылуын, ал орфоэпия сөздердің дұрыс айтылуын зерттейді. Кейде жазылуы мен айтылуы бірдей болмайды.

Бейнелі сөздер оқырманға әсер ету, көңіл күй туғызу және көріністі елестету үшін қолданылады. Олар мәтіннің эстетикалық қуатын күшейтеді.

Аннотация мәтіннің қысқаша сипаттамасын береді, ал мазмұндама негізгі ойды сақтай отырып, мәтінді толық емес, ықшам түрде қайта баяндау болып табылады.

Авторлық стиль сөз таңдау, сөйлем құрау, бейнелеу тәсілдері, тақырыпты ашу мәнері арқылы танылады. Әр автордың өзіне тән тілдік қолтаңбасы болады.

Тыныс белгілері ойды нақты бөлуге, интонацияны көрсетуге және мағынаны дұрыс жеткізуге көмектеседі. Олар сөйлемнің құрылымын айқындайды.

Сөз мәдениеті — ойды әдеби тіл нормасына сай, сауатты, әдепті және түсінікті етіп жеткізу. Ол дұрыс айту, дұрыс жазу және орынды сөз қолдануды қамтиды.

Алдымен тақырып пен идея анықталады, кейін стиль, құрылым, тілдік құралдар, негізгі ой және автор көзқарасы талданады. Соңында қорытынды жасалады.