Этикалық концепт ұғымы және оның философиялық негіздері
Ежелден этикалық категориялар мен құндылықтар философияда, мәдениетте және өнерде ерекше назар аударатын нысан болды. Адамдар әлемді түсінуге ғана емес, сонымен бірге дұрыс мінез-құлық нормаларын, бірге өмір сүру ережелерін және жақсылық пен жамандықты түсінуге ұмтылды. Бұл тұрғыда этикалық концепция ұғымы — жеке адамның немесе қоғамның мораль, борыш, әділеттілік және жауапкершілік мәселелеріне көзқарастар жүйесін көрсететін моральдық принциптер мен моральдық нұсқауларды нақты, тұтас түсіну - ерекше орын алады. Жалпы этикалық концепт көркем шығармаларда , ұлттық кино туындыларда , қазақтың салт дәстүрлеріндегі жақсылық пен жамандық, ар мен намыс, аманат пен қиянат , адалдық пен әділдік , қайырымдылық пен зұлымдық сияқты құндылықтарды біріктіретін рухани ұғым
Оның негізгі түрлері мыналар:
1. «Ар» концептісі- адамның намысы мен ұяты. Бұл Абай шығармаларының негізгі өлшемі.
2. «Намыс» концептісі- бұл «Қобыланды батыр» жырындағы Қобыландының ерлік істері.
3. «Адалдық» концептісі – Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі» повесіндегі Әбдірахманның бейнесі.
4. «Аманат» концептісі- қазақтың салт -дәстүрінде кең өріс алған.
5. «Мейірім» концептісі- «Абай жолы» романындағы Зере мен Ұлжан бейнелері арқылы мейірім мен ана махаббаты көрініс табады.
6. «Парыз» концептісі – Б.Момышұлының соғыс тақырыбындағы шығармаларында кездеседі.
Әрбір философиялық мектеп жалпы адамзаттық құндылықтарды да, сол дәуірдің бірегей идеяларын да көрсететін өзінің этикалық тұжырымдамасын ұсынды. Этикалық ұғымдарды қалыптастыруда көркем әдебиеттің алатын орны ерекше. Абстрактілі философиялық құрылымдардан айырмашылығы, ол адамгершілік идеяларды бейнелерде, кейіпкерлерде және сюжеттерде бейнелейді, оларды адамдарға неғұрлым жақын және түсінікті етеді.Мысалы, Лев Толстойда біз моральдық кемелдік ұғымын және «зұлымдыққа зорлық-зомбылықсыз қарсы тұру» идеясын табамыз. Федор Достоевский шығармаларында адам жанының терең қайшылықтары, бостандық пен жауапкершілік мәселесі, құрбандық пен өтеу ұғымдары ашылады.[10] Қазақ әдебиетінде моральдық кемелдену, ағартушылық ұлттың рухани жаңғыру жолы ретінде қарастырылатын Абай шығармаларында этикалық ұғымдар айқын көрініс тапқан.