🎥 Видео Сабақ

📘 Мәлімет

Жасушалық құрылымдар – тірі ағзалардың ең негізгі, ең ұсақ әрі тіршіліктің барлық қасиеттерін толық сақтай алатын құрылымдық және функционалдық бірлігі болып табылатын жасушаның ішкі ұйымдасуын сипаттайтын кешенді жүйе. Жасуша тіршіліктің ең қарапайым түрінен бастап ең күрделі көпжасушалы ағзаларға дейін бірдей заңдылықпен құрылған, алайда әр түрлі ағзаларда оның құрылымдарының пішіні, мөлшері, қызметі ерекшеленуі мүмкін. Жасушалардың негізгі бөліктеріне плазмалық мембрана, цитоплазма, ядро және түрлі органоидтар жатады. Плазмалық мембрана – фосфолипидтерден және ақуыздардан құралған жартылай өткізгіш қабат, ол жасушаны сыртқы ортадан бөліп тұрады және зат алмасуды реттейді. Мембрана арқылы су, газдар, иондар мен органикалық молекулалар белсенді немесе енжар тасымал жолдарымен өтеді. Мембрананың ақуыздары рецептор, фермент, тасымалдаушы, құрылымдық және қорғаныш қызметтер атқарады. Цитоплазма – тұтқыр, коллоидты сұйықтық, оның негізгі бөлігі цитозольден тұрады. Цитоплазмада барлық органоидтар мен зат алмасу процестері жүреді, сонымен қатар жасушаішілік тасымалдау, құрылымдардың қозғалысы осы ортада іске асады. Цитоплазманың маңызды құрамдас бөлігі – цитоскелет, ол микротүтікшелер, микрофиламенттер және аралық филаменттерден тұратын талшықты жүйе; жасушаның пішінін сақтап, органоидтардың орналасуын қамтамасыз етеді, қозғалыс пен бөлінуге қатысады. Жасушаның басқарушы орталығы – ядро. Ядро екі қабатты ядролық мембранамен қоршалған, оның тесіктері заттардың ядро мен цитоплазма арасында алмасуын реттейді. Ядро ішінде хроматин болады, ол ДНҚ мен ақуыздардың кешені. Жасуша бөлінер кезде хроматин хромосомаларға айналады. ДНҚ жасушадағы барлық тұқымқуалаушылық ақпаратты сақтайды және оны РНҚ арқылы ақуыз синтезіне жеткізеді. Ядрошық – рибосомалардың субъбірліктерін түзу орталығы. Рибосомалар – ақуыз синтезінің негізгі құрылымы; олар цитоплазмада еркін немесе эндоплазмалық тор бетінде орналасады. Эндоплазмалық тор (ЭПТ) – мембраналық каналдар мен қуыстар жүйесі. Түйіршікті (түйіршікті ЭПТ) бетінде рибосомалар орналасқан, сол арқылы ақуыз синтезі жүреді. Тегіс ЭПТ липидтер мен көмірсулар синтезіне, улы заттарды залалсыздандыруға қатысады. Гольджи кешені – көпіршік және жалпақ цистерналардан тұратын жүйе, ол ақуыздарды, липидтерді, көмірсуларды өңдеп, сұрыптап, көпіршіктер түрінде жасушаның қажетті бөлігіне немесе сыртқа шығарады. Лизосомалар – ыдыратушы ферменттері бар көпіршіктер; олар ескі органоидтарды, бөгде заттарды, бактерияларды қорытатын жасушаішілік асқорыту орталығы. Митохондриялар – жасушаның «энергетикалық станциялары». Олардың екі қабатты мембранасы бар: сыртқы қабаты тегіс, ішкі қабаты қыртыстар түзеді (кристалар). Сол жерде тыныс алу реакциялары жүреді және АТФ түзіледі. Митохондрияларда өз ДНҚ-сы мен рибосомалары бар, сондықтан олар жартылай автономды органоидтар. Өсімдік жасушаларында қосымша құрылым – хлоропласттар болады. Хлоропласттарда хлорофилл пигменті орналасқан, ол жарықты сіңіріп, оны химиялық энергияға айналдырады, яғни фотосинтез процесін жүзеге асырады. Хлоропласттың да өз генетикалық аппараты бар. Сонымен қатар өсімдік жасушасында ірі орталық вакуоль кездеседі. Вакуоль – шырынға толы қуыс, ол жасушаның ішкі қысымын (тургор) ұстап тұрады, заттарды жинақтайды және қажет кезде қайта бөледі. Жасуша қабығы өсімдіктер мен саңырауқұлақтарда болады; өсімдіктерде ол целлюлозадан тұрып, жасушаны қорғайды, пішінін сақтайды. Жануар жасушаларында митозға қатысатын центриольдерден құралған клеткалық орталық орналасады, ол микротүтікшелерді ұйымдастырып, ұршық жіпшелерін қалыптастырады. Прокариот жасушалары – бактериялар мен көк-жасыл балдырлар – эукариоттардан қарапайым. Оларда ядро мен мембраналы органоидтар болмайды. Тұқымқуалаушылық материалы – сақина тәрізді ДНҚ; цитоплазмада рибосомалар ғана кездеседі. Ал эукариоттар – жануарлар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар – жоғары деңгейде ұйымдасқан, ядролы жасушалар. Жасушалардың қызметтері де алуан түрлі: тыныс алу, қоректену, қозғалыс, өсу, бөлімі, тітіркенуге жауап беру, зат алмасуды реттеу сияқты қасиеттер жасушаның құрылымына тәуелді. Әр органоидтың өзіндік ерекшелігі оның нақты функциясын атқаруға бейімделгенін көрсетеді. Жасуша құрылымдарының дәл осылай ұйымды болуы тіршіліктің біртұтастығын, ағзаның қалыпты жұмысын қамтамасыз етеді. .

📝 Тест

Жасушалық құрылымдар — интерактив

Жасушалық құрылымдар — интерактив

1-бөлім. Топтық сұрақтар

Сұрақ 1: Жасушаның негізгі бөліктері қандай және олардың қысқаша қызметін сипаттаңыз.

- Плазмалық мембрана — жасушаны қорғайды, зат алмасуды реттейді.
- Цитоплазма — барлық органоидтар орналасатын орта.
- Ядро — тұқымқуалаушылық ақпаратты сақтайды, жасушаны басқарады.
- Органоидтар — арнайы қызмет атқаратын құрылымдар (митохондрия, рибосома, ЭПТ т.б.).

Сұрақ 2: Митохондрия мен хлоропласт арасындағы айырмашылық неде?

- Митохондрия — барлық эукариоттарда кездеседі, энергия (АТФ) өндіреді.
- Хлоропласт — тек өсімдіктерде және балдырларда болады, фотосинтез жүргізеді.
- Екеуінде де өз ДНҚ-сы бар, бірақ қызметі әртүрлі.

Сұрақ 3: Эндоплазмалық тордың (тегіс және түйіршікті) басты функциялары қандай?

- Түйіршікті ЭПТ — ақуыз синтезіне қатысады (бетінде рибосома бар).
- Тегіс ЭПТ — липид, көмірсу синтезі және уытты заттарды залалсыздандыру.

2-бөлім. Сәйкестендіру

3-бөлім. Жеке тапсырма

Сұрақ: Өсімдік пен жануар жасушасының құрылымдық ерекшеліктерін салыстырыңыз.

- Өсімдік жасушасында: жасуша қабығы, хлоропласт, үлкен вакуоль болады.
- Жануар жасушасында: центриоль кездеседі, вакуоль кіші.
- Екі жасуша да: ядро, цитоплазма, мембрана, митохондрия, рибосома сияқты ортақ құрылымдарға ие.

4-бөлім. Мини-тест (Дұрыс/Бұрыс)

1. Рибосома — ақуыз синтезіне жауап беретін органоид.
Дұрыс Бұрыс
2. Жануар жасушасында хлоропласттар болады.
Дұрыс Бұрыс
3. Гольджи аппараты — заттарды өңдеп, тасымалдауға дайындайтын органоид.
Дұрыс Бұрыс

©️ 2025 Жасушалық құрылымдар интерактив

Жасушалық құрылымдар тақырыбы бойынша 10 сұрақтық тест

1. Жасушаның тіршілік әрекеттерін басқаратын негізгі құрылым:

2. Энергия өндіруге жауапты органоид:

3. Ақуыздардың түзілуі қай органоидта жүреді?

4. Өсімдік жасушасына ғана тән құрылым:

5. Жасушаның ішкі ортасын толтырып, органоидтарды ұстап тұратын орта:

6. Заттарды бөлу, тасымалдау және жинақтау қызметін атқаратын органоид:

7. Жасушада қажет емес заттарды ыдырататын органоид:

8. Жасушаның сыртқы қабығының міндеті:

9. Өсімдік жасушасында суды, тұздарды, қор заттарын сақтайтын бөлік:

10. Жасушада тұқымқуалаушылық ақпаратты сақтайтын құрылым: