Біртұтас халық жасағының ұйымдастырылуы

🎥 Видео сабақ

📖 Сабақтың мазмұны

Біртұтас халық жасағының ұйымдастырылуы — ежелгі және ортағасырлық түркі, қазақ және басқа да көшпелі халықтардың әскери құрылымының ең маңызды ерекшеліктерінің бірі. Бұл ұғым халықтың барлығы дерлік елін, жерін қорғауға қатысқанын, яғни әскери іс тек кәсіби жауынгерлердің ғана емес, бүкіл халықтың борышы болғанын білдіреді. Көшпелі қоғамда мемлекет пен әскердің негізі — еркін қауым мүшелері, яғни ру мен тайпа адамдары болды. Әрбір ер азамат жауынгер саналып, соғыс кезінде бәрі біртұтас халық жасағы ретінде атқа қонды. Мұндай әскери жүйе елдің қорғанысын қамтамасыз етіп қана қоймай, ішкі тәртіп пен ұйымшылдықтың да негізі болды. Біртұтас халық жасағының ұйымдастырылуы қатаң тәртіпке бағынған жүйе ретінде белгілі. Жасақ бірнеше деңгейге бөлінген: ондық (он жауынгер), жүздік, мыңдық және түмендік жүйе түрінде ұйымдастырылған. Бұл құрылым алғаш рет ғұндар дәуірінен бастау алып, кейін түркі қағанаттары мен Қазақ хандығы кезінде де жалғасын тапты. Әрбір ондықтың басында онбасы, жүздікте жүзбасы, мыңдықта мыңбасы, ал барлық түменнің басында түменбасы болған. Барлық жасақтың жоғарғы басшысы — хан немесе қаған, ал тікелей әскери басқаруды бектер мен батырлар жүргізді. Жасақтардың негізгі міндеті ел шекарасын қорғау, жауға қарсы соғысу, тәртіп пен тыныштықты сақтау болды. Әскери дайындық бала кезден басталды: балалар садақ атып, найзаласып, ат үстінде соғысуға үйретілді. Осылайша әрбір ер азамат өз елін қорғауға дайын болды. Әскери тәртіп пен ұйымшылдықтың жоғары деңгейі көшпелі халықтардың жеңістерінің басты себебі болды. Әскердің жылдам қозғалысы, тәртіп, айлакерлік және табиғи ортаға бейімділігі оларға отырықшы елдерге қарсы артықшылық берді. Біртұтас халық жасағы тек соғыс күші емес, сонымен қатар ұлттың рухын, ерлігін және бірлігін көрсететін әлеуметтік институт болды. Қазақ қоғамында бұл дәстүр кейін де жалғасып, халық жасағы ел тәуелсіздігін сақтауда маңызды рөл атқарды. Тарихтағы ұлы шайқастарда — мысалы, Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте немесе ұлт-азаттық қозғалыстар кезінде — халық жасағы ел тағдырын шешкен шешуші күшке айналды. Демек, біртұтас халық жасағы — мемлекеттің әскери құрылымының өзегі ғана емес, сонымен бірге халықтың бірлігі мен ержүректігінің айғағы болған тарихи құбылыс.

⚔️ Біртұтас халық жасағының ұйымдастырылуы

1-бөлім. Топтық сұрақтар

Сұрақ 1: Біртұтас халық жасағы дегеніміз не және оның негізгі мәні неде?

- Біртұтас халық жасағы — бүкіл халықтың, яғни әрбір ер азаматтың елін қорғауға міндетті әскери жүйесі;
- Әскер тек кәсіби жауынгерлерден емес, бүкіл ерлер қауымынан құралған;
- Бұл жүйе халық бірлігі мен ел қорғанысын нығайтты.

Сұрақ 2: Біртұтас халық жасағының құрылымы қандай болған?

- Жасақ ондық, жүздік, мыңдық және түмендік жүйе бойынша ұйымдастырылған;
- Әрбір ондықтың басшысы – онбасы, жүздікте – жүзбасы, мыңдықта – мыңбасы;
- Барлық жасақты хан немесе қаған басқарып, бектер мен батырлар көмекші қызмет атқарды.

Сұрақ 3: Біртұтас халық жасағының қоғамдағы рөлі қандай болды?

- Ел мен жердің тұтастығын қорғау басты міндеті болды;
- Әскери ұйым халықтың рухын, батырлығын және тәртібін қалыптастырды;
- Жасақ ел ішіндегі тәртіпті сақтауға және бірлікті нығайтуға ықпал етті.

2-бөлім. Сәйкестендіру

3-бөлім. Жеке тапсырма

Сұрақ: Біртұтас халық жасағы жүйесінің елдің әскери қуаты мен ұлттық бірлікке тигізген әсерін түсіндіріңіз.

- Бұл жүйе елдің қорғаныс қабілетін арттырып, бүкіл халықты бір мақсатқа біріктірді;
- Әрбір азаматтың жауапкершілігі мен патриоттық рухын күшейтті;
- Мемлекеттік тұрақтылық пен бірліктің негізін қалады;
- Тәртіп, ұйымшылдық және ерлік дәстүрін ұрпақтан ұрпаққа жеткізді.

4-бөлім. Мини-тест

1. Біртұтас халық жасағы тек кәсіби жауынгерлерден құралған.
Дұрыс Бұрыс
2. Ондық, жүздік, мыңдық жүйе әскери ұйымдасудың негізгі сатысы болды.
Дұрыс Бұрыс
3. Біртұтас халық жасағы елдің ішкі тәртібін де қадағалаған.
Дұрыс Бұрыс
4. Әрбір ер азаматтың ел қорғауға қатысуы — халық жасағының негізі.
Дұрыс Бұрыс

🧠 Қорытынды тест (автоматты ауысады)