🔹 1-топ: Бізді қоршаған әлем және айнымалы құбылыстар
1. Бізді қоршаған әлемді тану қалай басталады және адам қандай сұрақтарға жауап іздейді?
Бізді қоршаған әлем алуан түрлі. Оны адам жас кезінен бастап тани бастайды. Адам баласы өзінің бақылау тәжірибесіне сүйене отырып, қоршаған ортаны түсініп, әртүрлі табиғи құбылыстардың әсерінен қандай өзгеріс болатынына жауап іздейді.
2. Табиғаттағы құбылыстар іштей қандай екі топқа бөлінеді?
Табиғаттағы құбылыстар үнемі өзгеріп, бірін-бірі туындатады. Оларды іштей екі топқа бөліп, айнымалы тәуелді және айнымалы тәуелсіз құбылыстар деп атаймыз.
3. Айнымалы тәуелсіз және айнымалы тәуелді құбылыстардың айырмашылығы неде және оларға қандай мысалдар келтірілген?
Айнымалы тәуелсіз құбылыстар деп жаңа құбылыстардың пайда болуына себеп болатын жағдайларды айтамыз (мысалы, қар мен жаңбыр жауды). Ал айнымалы тәуелді құбылыстар деп табиғаттағы белгілі бір құбылыстың салдарынан қалыптасқан жағдайды айтамыз (мысалы, көп жауған қардан кейін қар көшкіні, ал толассыз жаңбырдан соң сел болуы мүмкін).
🔹 2-топ: Себеп-салдарлық байланыстар мен заңдылықтар
1. Салдарлы құбылыстың басты ерекшелігі қандай және оған қандай мысалдар бар?
Салдарлы құбылыс — өзінің құрылымында және қасиетінде себепті құбылыстың әсер еткен ізін сақтап қалады. Мысалы, тау жыныстары өзінің қалыптасуына әсер еткен магнитті өрістің ізін сақтап қалуы мүмкін. Сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлар қалдықтарының іздері сол кездегі табиғат жағдайының қандай болғанын анықтауға мүмкіндік береді.
2. Табиғатта себеп пен салдарға қатысты қандай заңдылық бар?
Кез келген себеп белгілі бір жағдайда, белгілі бір салдарды туғызады деген заңдылық бар. Мысалы, таудағы ауа температурасының көтерілуі, мұздықтар мен қардың жылдам еруіне алып келіп, өзен суларының деңгейін көтереді. Нәтижесінде сел болуы мүмкін. Осы мысал себеп-салдарлық байланыстың өте күрделі екенін көрсетеді.
3. Күрделі табиғи себептер мен салдарды танудың ерекшелігі неде?
Адам қоршаған әлемді тереңірек тани бастаған сайын, себеп пен салдардың арасындағы байланысты түсіну күрделене береді. Бұл байланыс біздің сұрақтарымызға толық жауап бере бермейді. Күрделі себептер көптеген және ұзақ дамитын салдарды керек етеді.
🔹 3-топ: Табиғи апаттар және өзара әрекеттесу сипаты
1. Мәтінде қандай апаттық жағдайлар аталған және олардың зардабы қандай?
Мәтінде тайфун, дауыл, жер сілкінісі, су тасқыны, көшкін, сел сияқты апаттық жағдайлар аталған. Мұндай табиғи құбылыстар қоршаған ортамен адамзаттың тіршілігіне өте үлкен зардап әкеледі және олардың алдын ала ескерту мен болжам жасау үшін тыңғылықты зерттеуді қажет етеді.
2. Дүниедегі заттардың өзара әрекеттесуі мен қасиеттері туралы не айтылған?
Табиғаттағы себеп-салдарлық байланыстар бір-бірімен тығыз байланысты болады. Дүниедегі заттардың барлығы бір-бірімен өзара әрекеттеседі және олардың тұрақты қасиеті жоқ.
3. Қарапайым жағдайдың өзі қалай күрделі оқиғаға ұласуы мүмкін (мысалмен түсіндіріңіз)?
Табиғатта, қоғамдық тіршілікте және техникада қарапайым жағдайдың өзі күрделі шиеленіскен оқиғаға алып келуі мүмкін. Мысалы, қар көшкіні ойламаған жерден бір тамшы судың немесе қатты дыбыстың, айқайдың, бір нәрсенің құлауының әсерінен туындап, көшкінге себепші болуы мүмкін.