Түбір және қосымша

1 Түбір (Лексикалық мағына)

Түбір сөз — сөздің әрі қарай бөлінбейтін, дербес толық мағынасы бар негізгі бөлігі.

Түбірге басқа қосымшалар жалғану арқылы жаңа сөздер немесе сөз түрлері жасалады.
Мысалы: Кітап, Мектеп, Өнер, Жаз, Ақыл.

2 Қосымша және оның түрлері

Қосымша — түбірге жалғанып, оған қосымша мағына үстейтін немесе сөздерді өзара байланыстыратын сөз бөлігі. Қосымшалар жұрнақ және жалғау болып екіге бөлінеді.

Қосымша түрі	Анықтамасы	Мысалдар
Жұрнақ	Сөздің мағынасын өзгертіп, жаңа сөз жасайтын қосымша.	Өнер + ші = Өнерші Оқу + лық = Оқулық
Жалғау	Сөз бен сөзді байланыстыратын, жаңа сөз жасамайтын қосымша.	Бала + лар = Балалар Мектеп + ке = Мектепке

3 Жалғаудың 4 түрі

Қазақ тілінде жалғаулар қызметіне қарай 4 үлкен топқа бөлінеді:

Көптік жалғау: Заттардың көптігін білдіреді (-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер).
Мысалы: оқушылар, ағаштар.
Тәуелдік жалғау: Заттың біреуге тән екенін білдіреді (-ым, -ім, -ың, -ің, -ы, -і).
Мысалы: менің кітабым, сенің үйің.
Септік жалғау: Сөздерді сөйлемде өзара байланыстырады (-ның/-нің, -ға/-ге, -ны/-ні, -да/-де, -дан/-ден, -мен).
Мысалы: мектепке, қаладан.
Жіктік жалғау: Бастауыш пен баяндауышты жіктейді (-мын/-мін, -сың/-сің, -мыз/-міз).
Мысалы: мен оқушымын, сен мұғалімсің.

🔍 Сөздерді құрамына талдау үлгілері

Оқушы сөзді талдағанда ең алдымен негізгі түбірді тауып, содан кейін жұрнақ пен жалғауды ретімен ажыратады:

Оқушыларға

Оқы (Түбір) + -ушы (Жұрнақ) + -лар (Көптік ж.) + -ға (Септік ж.)

Балықшының

Балық (Түбір) + -шы (Жұрнақ) + -ның (Септік ж.)

Достығымыз

Дос (Түбір) + -тық (Жұрнақ) + -ымыз (Тәуелдік ж.)

Құрылысшылар

Құр (Түбір) + -ылыс (Жұрнақ) + -шы (Жұрнақ) + -лар (Көптік ж.)

💡 Маңызды ереже!

Сөзге қосымшалар тіркескенде әрдайым алдымен жұрнақ, содан кейін жалғау орналасады.

ТҮБІР ➔ ЖҰРНАҚ ➔ ЖАЛҒАУ

Түбір және қосымша

1 Түбір (Лексикалық мағына)

2 Қосымша және оның түрлері

3 Жалғаудың 4 түрі

🔍 Сөздерді құрамына талдау үлгілері

💡 Маңызды ереже!

✍️ Білімді тексеру тесті (15 Сұрақ)

1. «Достық» сөзінің түбірін табыңыз:

2. Жаңа сөз жасайтын қосымша қалай аталады?

3. «Балаларға» сөзіндегі «-ға» қандай қосымша?

4. Төмендегі сөздердің қайсысында сөз тудырушы жұрнақ бар?

5. «Мектепке» сөзінің түбірі қайсысы?

6. «-лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер» қандай жалғау түріне жатады?

7. «Өнерлі» сөзіндегі «-лі» қосымшасының түрі:

8. Тек түбірден тұрған сөзді табыңыз:

9. «Мен оқушымын» сөйлеміндегі «-мын» қандай жалғау?

10. Сөз бен сөзді байланыстыратын қосымша:

11. «Менің қаламым» сөзіндегі «-ым» қандай жалғау?

12. Түбірге қосымшалар қай ретпен жалғанады?

13. «Сызғыш» сөзіндегі «-ғыш» қосымшасының түрі қандай?

14. Төмендегі қай сөзде әрі жұрнақ, әрі жалғау бар?

15. «Бұлақтан» сөзіндегі «-тан» қандай қосымша?

Керемет!