Сөз және оның мағынасы

Сөздердің лексикалық мағынасын түсіну, тура және ауыспалы мағыналарын ажырату және оларды сөйлемде дұрыс қолдануды үйренеміз.

1. Сөз мағынасы деген не?

Сөздің лексикалық мағынасы — сөзді айтқанда немесе естігенде көз алдымызға келетін нақты зат, құбылыс, белгі немесе әрекет туралы ұғым. Кез келген сөздің өзіне тән дербес мағынасы болады.

Мысалы: Кітап — басылып шыққан, ішінде жазулары бар, білім беретін затты білдіреді.

Тура мағына

Сөздің алғашқы, негізгі, тура атайтын мағынасы.

Мысалы: Алтын сағат (алтыннан жасалған), Тәтті алма (дәмді).

Ауыспалы мағына

Тура мағынасының негізінде пайда болған екіншілік мағынасы.

Мысалы: Алтын жүрек (мейірімді), Тәтті ұйқы (тыныш, жағымды).

2. Мағыналасы бойынша сөз топтары

Қазақ тілінде сөздер мағыналық қарым-қатынасына қарай мынадай топтарға бөлінеді:

Синонимдер (Көп мағыналы сөздер): Айтылуы әртүрлі, бірақ мағынасы бір-біріне жақын сөздер (жүйрік — жүйрік, жүйрік — жүйрік; әдемі — сұлу — көркем).
Антонимдер: Мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер (үлкен — кіші, биік — аласа, жақсы — жаман).
Омонимдер: Дыбысталуы мен жазылуы бірдей, бірақ мағыналары мүлде бөлек сөздер (ат — жануар / ат — етістік; жүз — сан / жүз — бет-әлпет).

3. Оқушының практикалық тапсырмасы

Бұл бөлімде оқушы екі сөздің мағынасын ашып түсіндіріп, оларды сөйлемде дұрыс қолдануды меңгереді.

1-сөз: Өнер

Мағынасы: Адамның шеберлігін, дарынын, әсемдікті паш ететін шығармашылық қызмет түрі (ән, би, сурет, т.б.).

Сөйлемде қолдану: «Абай атамыз өнер мен білімді әрдайым биік қойған.»

2-сөз: Еңбек

Мағынасы: Адамның мақсатты түрде жасайтын пайдалы қызметі, әрекеті, күш-жігері.

Сөйлемде қолдану: «Адал еңбек еткен адам әрқашан құрметке бөленеді.»

4. Билимді тексеру тесті (10 сұрақ)

Төмендегі сұрақтарға жауап беріп, өз біліміңізді тексеріңіз:

Сөз және оның мағынасы

1. Сөз мағынасы деген не?

Тура мағына

Ауыспалы мағына

2. Мағыналасы бойынша сөз топтары

3. Оқушының практикалық тапсырмасы

1-сөз: Өнер

2-сөз: Еңбек

4. Билимді тексеру тесті (10 сұрақ)

1. Сөздің тура мағынасын табыңыз:

2. «Ауыр» сөзі қай сөйлемде ауыспалы мағынада қолданылған?

3. «Әдемі» сөзінің синонимін табыңыз:

4. Антоним сөздер жұбын табыңыз:

5. Омоним сөзді табыңыз:

6. «Алтын күн» тіркесіндегі «алтын» сөзінің мағынасы:

7. Сөздің лексикалық мағынасы деген не?

8. «Суық» сөзі қай тіркесте тура мағынада тұр?

9. «Батыр, ер, қаһарман» сөздері қандай сөздерге жатады?

10. Сөз мағынасына сай құрылған ДҰРЫС сөйлемді табыңыз:

Сіздің нәтижеңіз: 0 / 10