Ерте темір дәуірі

Ерте темір дәуірі – адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Бұл дәуірде адам қоғамы өндіріс пен тұрмыстың жаңа сатысына көтерілді, металлургия дамып, алғашқы мемлекеттік бірлестіктер мен тайпалық одақтар қалыптасты. Қазақстан жерінде бұл кезең б.з.б. VIII ғасырдан басталып, б.з. V ғасырына дейін созылды. Дәл осы уақытта дала өркениетінің өзіндік ерекшелігі мен рухани мәдениеті қалыптасты. Ерте темір дәуірінің басты ерекшелігі адамдардың темірді өндіру және өңдеу технологиясын меңгеруі болды. Бұған дейін адамдар мыс пен қола қолданған еді. Алайда темірдің қолаға қарағанда берік, ұзаққа шыдамды әрі өндірістік тұрғыда тиімді болуы еңбек құралдары мен қару-жарақ сапасын арттырды. Темірдің кең таралуы шаруашылықта үлкен төңкеріс жасады: жер жырту өнімділігі артты, себебі темір соқалар топырақты терең қопарып, егіншілік дамуына жол ашты; қару-жарақ күшейді, найза, қылыш, жебе ұштары, қанжарлар темірден жасалды, бұл соғыста артықшылық берді; көшпелі мал шаруашылығы дамыды, себебі адамдар кең алқаптарда еркін қозғалып, жаңа жайылымдарды игере бастады. Қазақстан жерінде ерте темір дәуірінде көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы негізгі кәсіп болды. Малдың негізгі түрлері жылқы, қой, түйе және сиыр еді. Әсіресе жылқы ерекше маңызға ие болды, ол соғыс құралы, көлік және байлықтың символы ретінде саналды. Көшпелілер табиғатқа бейімделіп, жыл маусымына қарай қоныс ауыстырып отырды: жайлау – жазғы жайылым, күзеу – күзгі қоныс, қыстау – төмен аңғарлы, желден қорғалған аймақтар. Олар теріден, жүннен, киізден киім тігіп, киіз үйлерде тұрды. Киіз үй көшпелілердің ең ыңғайлы баспанасы, тез жиналып, оңай тасымалданатын құрылыс болды. Ерте темір дәуірінде металлургия орталықтары пайда болды. Археологиялық зерттеулерде кен өндіру және темір балқыту орындары табылған. Шығыс және Орталық Қазақстан өңірлері металлургияның маңызды ошақтары болған. Қолөнершілер темірден еңбек құралдарын (орақ, соқа, балта), қару-жарақтарды (найза, семсер, жебе ұшы), әшекей бұйымдарын (сақина, сырға, білезік) жасап, өз дәуірінің технологиялық жетістігіне жетті. Қазақстан жерінде ерте темір дәуірінде бірнеше ірі мәдениеттер мен тайпалық бірлестіктер өмір сүрді. Сақ мәдениеті (б.з.б. VIII–III ғғ.) – Қазақстанның оңтүстігі мен шығысын, Орта Азия мен Арал маңын мекендеген тайпаларға тән мәдениет. Оларды ежелгі грек және парсы деректері “азиялық скифтер” деп атаған. Сақтар жауынгер халық болған. Әйелдер де соғысқа қатысып, “Амазонкалар” деген атауға ие болған. Киімдері аң бейнелерімен безендірілген (“аң стилі”). Танымал ескерткіштері: Есік қорғаны (Алтын адам), Бесшатыр, Шілікті қорымы. Сармат мәдениеті (б.з.б. VII–II ғғ.) Каспий теңізінің маңында, Батыс Қазақстан мен Еділ бойында өмір сүрді. Олар да көшпелі мал шаруашылығымен айналысып, темір қаруларды кең қолданған. Әйелдердің қоғамдағы орны жоғары болды. Қабірлерден алтын, күміс әшекейлер, әсем ыдыстар табылған. Белгілі ескерткіштері: Бесоба, Сынтас, Пресновка қорымдары. Тасмола мәдениеті Орталық Қазақстанда қалыптасқан ерекше археологиялық мәдениет болып саналады. Қабірлер мен обалар екі тастан құралған: бірінде адам жерленген, екіншісінде құрбандық заттар қойылған. Ең белгілі ескерткіштері: Тасмола мен Беғазы-Дәндібай кешендері. Пазырық және Берел мәдениеті (Шығыс Қазақстан, Алтай) аймақтарынан табылған мұз астында сақталған қабірлер көшпелілер өмірі жайлы мол мағлұмат береді. Берел қорғанынан табылған жылқылар ерекше әшекейленген, ер-тұрман, алтын әбзелдер сақталған. Мұнда мүрделермен бірге киім, кілем, музыкалық аспаптар да қойылған. Ерте темір дәуірінде рулық қатынастар әлсіреп, әскери-тайпалық бірлестіктер қалыптаса бастады. Әрбір тайпаны көсем немесе патша басқарды. Сақ қоғамында үш әлеуметтік топ болды: жауынгерлер (қызыл түс), абыздар (ақ түс), қауым мүшелері мен малшылар, егіншілер (сары түс). Бұл қоғамның дамыған әлеуметтік құрылымын көрсетеді. Сақтар мен сарматтардың діни сенімдері табиғат құбылыстарымен байланысты болды. Олар күнге, отқа, жер мен су рухтарына табынды. Өлген адамды бірге көмген заттар оның о дүниедегі өміріне керек деп санаған. Отты тазартушы күш ретінде қолданған. Бұл дәстүрлер кейін түркі дәуіріндегі Тәңірлік сенімнің қалыптасуына негіз болды. Ерте темір дәуірінде “аң стилі” өнері ерекше дамыды. Бұл стильде аңдардың қимыл үстіндегі бейнесі бейнеленген. Аң стилі алтыннан, күмістен, қола мен сүйектен жасалған бұйымдарға өрнек ретінде қолданылды. Ол билік пен ерліктің нышаны болды. Қазақстандағы Есік қорғанынан табылған Алтын адам осы өнердің шыңы саналады. Ерте темір дәуірінде алғашқы мемлекеттік құрылымдар мен саяси одақтар пайда болды. Сақ тайпалары өз патшалары мен көсемдерін сайлап, әскер ұйымдастырды. Дипломатиялық байланыстар орнатып, көрші елдермен сауда жүргізді. Қытай, Парсы және Грек деректерінде сақ елшілері мен патшаларының аты аталады, мысалы, Томирис патшайым, Шырақ батыр. Ерте темір дәуірі қазақ халқының этникалық және мәдени негізі қаланған кезең болды. Бұл дәуірде дала өркениетінің өзіндік бейнесі қалыптасты, темірді пайдалану арқылы өндірістік өрлеу болды, ұлттық өнердің алғашқы үлгілері пайда болды, әскери мәдениет пен басқару жүйесі жетілді, кейінгі ғұндар мен түркі мемлекеттерінің құрылуына жол ашылды. Ерте темір дәуірі – адамзат тарихындағы ұлы бетбұрыс кезең. Бұл дәуірде Қазақстан жерін мекендеген көшпелі халықтар металл өңдеуді меңгеріп, мал шаруашылығын дамытып, бай рухани және материалдық мәдениет қалыптастырды. Сол замандағы сақтар мен сарматтар, олардың өнері, ерлігі мен мәдени жетістіктері қазіргі қазақ халқының тарихи тамыры мен ұлттық болмысының бастауы болып табылады.