Зерттеушілік тапсырмалар, тәжірибелік жағдаяттар және минералдарды анықтау
🔬 1-бөлім: Зерттеушілер зертханасы
1. Зерттеуші екі үлгі тапты. Біріншісі бір минералдан, екіншісі бірнеше минералдан құралған. Олардың айырмашылығын түсіндіріңдер.
▼
ТАЛДАУ ТАПСЫРМАСЫ Жауап: Минерал — белгілі химиялық құрамы мен қасиеттері бар табиғи химиялық қосылыс. Тау жынысы бір немесе бірнеше минералдан құралады. Сондықтан бірнеше минералдан тұратын үлгі тау жынысы болуы мүмкін. Оларды ажырату үшін құрамын және физикалық қасиеттерін зерттеу қажет.
✓ +10 ұпай
2. Бір минералдың түсі күн сәулесінде сары, ал басқа жарықта күлгін реңкке өзгерді. Бұл жағдайда қандай қорытынды жасайсыңдар?
▼
ЗЕРТТЕУ ЖАҒДАЙЫ Жауап: Минералдың сыртқы түсі жарықтың түсуіне байланысты әртүрлі көрінуі мүмкін. Мәтіндегі пирит мысалында сары, күлгін, көк, жасыл және шұбар реңктер аталған. Сондықтан минералды тек сыртқы түсіне қарап анықтау дұрыс емес. Оның сызылуын, жылтырлығын және қаттылығын да салыстыру керек.
✓ +10 ұпай
3. Минералдың түсін дұрыс анықтау үшін неге оның жаңа сындырылған таза бетін қарау қажет?
▼
СЕБЕБІН ТҮСІНДІР Жауап: Минералдың сыртқы беті өзгеріп немесе ластанып, оның шынайы түсін дәл көрсетпеуі мүмкін. Жаңа сындырылған таза бет минералдың түсін нақтырақ бақылауға мүмкіндік береді. Зерттеу кезінде оның табиғи түсін басқа қасиеттерімен бірге қарастырған жөн.
✓ +10 ұпай
4. СУРЕТПЕН ЖҰМЫС
Малахит пен азуриттің үлгілерін салыстырыңдар. Қандай белгі арқылы оларды алғаш ажыратуға болады?
▼
Жауап: Алдымен түсіне қарай ажыратуға болады: малахит — жасыл, азурит — көк. Бірақ нақты анықтау үшін олардың басқа физикалық қасиеттерін де тексерген дұрыс.
✓ +10 ұпай
🧪 2-бөлім: Физикалық қасиеттерді анықтау
1. Екі минерал сыртқы түсі бойынша ұқсас. Оларды фарфор тақтаның көмегімен қалай ажыратуға болады?
▼
ТӘЖІРИБЕЛІК ТАПСЫРМА Жауап: Минералдардың әрқайсысын таза фарфор тақтаның бетіне үйкеп, қалған іздің түсін салыстырады. Бұл — сызылу түсін анықтау әдісі. Екі минералдың кесек күйіндегі түсі ұқсас болғанымен, олардың іздері ақ, сарғыш, қоңыр немесе басқа түсті болуы мүмкін.
✓ +10 ұпай
2. СУРЕТПЕН ЖҰМЫС
Суреттегі үш үлгінің сызылу түсін оқып, магнетит, гематит және лимонит атауларымен сәйкестендіріңдер.
▼
Жауап: 1-үлгі — магнетит, қара із қалдырады.
2-үлгі — гематит, қызыл із қалдырады.
3-үлгі — лимонит, сары із қалдырады.
Бұл мысал минералды кесек түсінен бөлек, сызылу түсі арқылы анықтауға болатынын көрсетеді.
✓ +10 ұпай
3. Бір минерал жарықты толық өткізеді, екіншісі жарықты жартылай өткізеді, үшіншісі жарық өткізбейді. Олардың қасиеттерін жіктеңдер.
▼
ЖІКТЕУ ТАПСЫРМАСЫ Жауап: • Жарықты өткізетін минерал — мөлдір.
• Жарықты жартылай өткізетін минерал — жартылай мөлдір.
• Жарық өткізбейтін минерал — мөлдір емес.
Мысалы, тау хрусталі мөлдір, халцедон жартылай мөлдір, пирит мөлдір емес минералға жатады.
✓ +10 ұпай
4. Минералдардың жылтырлығы үш топқа бөлінеді. Осы топтарды атап, олардың бір-бірінен айырмашылығын түсіндіріңдер.
▼
САЛЫСТЫРУ ТАПСЫРМАСЫ Жауап: Минералдар жылтырлығына қарай металдық, шала металдық және металдық жылтыры жоқ болып бөлінеді. Бұл айырмашылық олардың жарықты шағылыстыру ерекшелігіне байланысты. Жарықты шағылыстыру қабілеті жоғарылаған сайын жылтырлығы да күшейеді.
✓ +10 ұпай
💎 3-бөлім: Қаттылық, кристалдар және өмір
1. Зертханада минералдың қаттылығын тексеру керек. Қандай әдіс қолданылады және нәтижесі қалай бағаланады?
▼
ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖАҒДАЙ Жауап: Минералдың қаттылығын анықтау үшін оны басқа минералмен сызып көреді. Егер бір минерал екіншісінің бетіне із түсірсе, ол салыстырмалы түрде қаттырақ болады. Қаттылықты бағалауда Моос шкаласы қолданылады. Оның ең жұмсақ минералы 1, ең қаттысы 10 нөмірімен белгіленген.
✓ +10 ұпай
2. Оқушы шыныны тырнақпен сызып көрді, бірақ із қалмады. Бұл тәжірибе қаттылық туралы қандай қорытынды жасауға көмектеседі?
▼
ЛОГИКАЛЫҚ ТАПСЫРМА Жауап: Тырнақтың қаттылығы шамамен 2–2,5, ал шынының қаттылығы 5 деп алынады. Сондықтан тырнақ шыныдан жұмсақ және оның бетін сыза алмайды. Бұл тәжірибе әртүрлі материалдардың қаттылығын салыстыруға көмектеседі.
✓ +10 ұпай
3. СУРЕТПЕН ЖҰМЫС
Кристалдың сыртқы пішініне назар аударыңдар. Жасанды кристалдар қалай алынады және олардың табиғи минералдармен қандай ұқсастығы бар?
▼
Жауап: Жасанды кристалдар зертханалық жағдайда алынады. Олар табиғи минералдарға құрамы, құрылымы және қасиеттері жағынан ұқсас болуы мүмкін. Мысалдары: жасанды кварц, рубин, сапфир, алмаз және малахит. Кристалдардың пішіні мен қасиеттерін зерттеу оларды ажыратуға көмектеседі.
✓ +10 ұпай
4. Қазақстанда 200-ге жуық жаңа минерал ашылған. Минералдарға атау беру кезінде қандай белгілер ескеріледі және ғалымдардың еңбегі қалай бағаланады?
▼
ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ҚОРЫТЫНДЫ Жауап: Минералдардың атаулары химиялық құрамына, физикалық қасиеттеріне немесе алғаш табылған жеріне байланысты берілуі мүмкін. Кейбір минералдар оларды алғаш ашып, зерттеген ғалымдардың құрметіне аталады. Мәтінде Қ. Сәтбаев мысал ретінде көрсетілген. Қазақстан аумағында 200-ге жуық жаңа минералдың ашылуы геологиялық зерттеулердің маңызын көрсетеді.