1-бөлім: Табиғат компоненттері, олардың жүйесі мен қазіргі жағдайы
1. Мәтін бойынша бізді қоршаған табиғи әлем неден тұрады және бұл ресурстардың басты табиғи түрлеріне не жатады?
Бізді қоршаған табиғи әлем көптеген компоненттерден тұрады. Табиғат компоненттеріне литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера секілді негізгі қабықтар жатады.
2. Жер бетіндегі табиғи компоненттердің сыртқы көрінісі мен берілу формалары қандай?
Жер бетінде табиғи компоненттер тау жыныстары, ауа, жер бетіндегі және жерасты сулары, топырақ, өсімдіктер және жануарлар әлемі түрінде нақты көрініс тапқан.
3. Географиялық «кешен» дегеніміз не және бұл жүйенің ең басты ерекшелігі неде?
Кешен – белгілі бір өлшемдері бойынша біртұтас нәрсе құрайтын нысандар жиынтығы. Оның басты ерекшелігі — компоненттердің біреуі өзгерсе, бүкіл кешеннің де өзгеруінде.
4. Зерттеушілердің мәліметіне сүйенсек, табиғи-аумақтық кешен дегеніміз не және оның қандай айқын белгілері бар?
Табиғи-аумақтық кешен – табиғат компоненттерінің белгілі бір заңды байланыстары тән болып келетін аумақ. Оның айқын шегі және сыртқы келбетінен көрінетін табиғи тұтастығы болады.
5. Табиғи-аумақтық кешендерге мәтінде нақты қандай ландшафтық мысалдар атап көрсетілген?
Мәтінде табиғи-аумақтық кешендердің нақты мысалдары ретінде орман, шалғын, дала, көл және тағы басқа географиялық нысандар атап көрсетілген.
2-бөлім: Табиғаттағы заңдылықтар, компоненттердің таралуы мен байланыс проблемалары
1. Табиғат географиясындағы «заңдылық» дегеніміз не және ол жер шарында қалай түсіндіріледі?
Заңдылық деп жер шары аумағында компоненттердің таралу жағдайының немесе олардың қасиеттерінің белгілі бір заңдарға бағыну үдерісін айтамыз.
2. Экватордан полюстерге қарай жылжығандағы табиғи өзгерістер мен уақыттық/кеңістіктік көрсеткіштер қандай?
Экватордан полюске қарай қашықтаған сайын ауа температурасы заңды түрде төмендейді. Осы географиялық құбылыстың салдарынан өсімдіктер жабыны да біртіндеп сирей бастайды.
3. Мұхит жағалауынан материк ішіне қарай бойлағанда ылғалдылық пен өсімдіктерде қандай үлес өзгереді?
Материк ішіне қарай бойлаған сайын ауаның құрғайтыны байқалады. Бұл көрсеткіш ылғалсүйгіш өсімдіктердің азайып, олардың орнын құрғаққа төзімді өсімдіктер басуына әкеледі.
4. Табиғаттағы жалпы заңдылықтардан ауытқулар қай өңірлерде және қандай климаттық сипатта байқалады?
Ауытқулар шөлейт жерлерде байқалады; онда ауа температурасы экватордан алыс болса да жоғары болады. Сондай-ақ, кейде материктердің орталық бөлігінде де айтарлықтай ылғалды жағдайлар кездеседі.
5. Күн сәулесінің жер бетін қыздыруы мен жылы ауаның көтерілуінің су нысандарына тигізер тікелей салдары қандай?
Жердің қызуымен ауа мен су нысандары қызады. Жылы ауа жоғары көтеріліп, су бетінде буланған ұсақ су бөлшектерін өзімен бірге жоғары ала кетеді.
3-бөлім: Су айналымы, зат алмасу және кешенді қорғау шаралары
1. Биіктікке көтерілгенде бұлт пен жауын-шашынның түзілу үдерісінің негізгі табиғи түрткіжайттарына не жатады?
Негізгі себеп — жоғарылаған сайын температураның төмендеуі. Белгілі бір биіктікте су буы суып, тамшыға айналады. Көптеген тамшылар бірігіп бұлт құрайды да, жерге жауын-шашын болып түседі.
2. Табиғи компоненттерді біріктіретін зат алмасу жұмыстарының құрамына қандай негізгі үдерістер кіреді?
Оларға табиғи денелер арасында тоқтаусыз жүретін жылу алмасу, ылғал алмасу, сондай-ақ минералдық және органикалық заттардың алмасу шаралары жатады.
3. Биологиялық қоректік тізбек пен топырақтың органикалық бөлігінің түзілуіне тірі ағзалар қалай көмектеседі?
Өсімдіктерді шөпқоректі жануарлар, ал оларды жыртқыштар жейді. Құраған өсімдіктер мен өлген жануарлар қалдықтары шіріп, үгілген тау жыныстарымен бірге топырақтың түзілуіне көмектеседі.
4. Мәтінде сипатталған кешенді қалыптастырушы уақыт ережесінің мәні неде және ол компоненттерге қалай әсер етеді?
Кешендердің қалыптасуындағы ең маңызды фактор — уақыт. Табиғи жүйелер компоненттердің бір-бірімен өте ұзақ (жүз, мың, тіпті миллион жыл бойы) әрекеттесуі нәтижесінде ғана қалыптасады.
5. Адамның шаруашылық қызметінде (мысалы, аумақты құрғатуда) табиғат байланыстарын ескерудің қандай екі негізгі маңызы бар?
Біріншісі — құрғату жұмыстары топырақ суының азаюына әкелетінін алдын ала білу. Екіншісі — бұл жағдайдың тізбекті түрде топыраққа, өсімдік пен жануарлар әлеміне тигізетін әсерін ескеріп, табиғатты қорғау.