§13. Жер бедерінің адамзат тіршілігі мен шаруашылығына тигізетін әсері

ТАЛДАУ ТАПСЫРМАСЫ
Жауап: Өзен аңғарлары мен тауалды жазықтары адамдардың тіршілігі мен шаруашылығына қолайлы аймақтар болып саналады. Өзендер су көзі ретінде пайдаланылса, жазық жерлер егін егуге, мал шаруашылығына, елді мекендер мен жолдар салуға мүмкіндік береді. Сондықтан бұл аумақтарда халық ертеден көп қоныстанған. Адам саны артқан сайын жер бедеріне түсетін салмақ та күшейеді.

ЗЕРТТЕУ ЖАҒДАЙЫ
Жауап: Дәстүрлі көшпелі мал шаруашылығы табиғатпен үндестікте жүргізіліп, жайылымдарды маусымға қарай пайдалануға негізделді. Отырықшылыққа көшу, егіншілік пен жоспарлы шаруашылықты дамыту жерді тұрақты әрі қарқынды пайдалануды күшейтті. Соның салдарынан кейбір аумақтарда табиғи тепе-теңдік бұзылып, жер бедері өзгеріске ұшырады.

СЕБЕБІН ТҮСІНДІР
Жауап: Пайдалы қазбаларды және тың жерлерді жаппай игеру, құрылыс пен өнеркәсіп орындарын салу, ядролық сынақ полигондарын ұйымдастыру табиғи жер бедеріне елеулі өзгерістер әкелді. Карьерлер мен шахталар қазылып, жасанды төбелер мен үйінділер пайда болды. Жерді пайдалану қарқынының артуы қоршаған ортаға түсетін салмақты күшейтті.

Жауап: Антропогендік немесе техногендік жер бедері — адамның шаруашылық және инженерлік әрекеті нәтижесінде пайда болған не өзгерген жер бедері пішіндері. Табиғи жер бедері адамның әсерінен түбегейлі өзгермеуі мүмкін, ал техногендік жер бедеріне карьерлер, шахталар, жасанды үйінділер, жолдар мен жасанды аралдар жатады.

ЖІКТЕУ ТАПСЫРМАСЫ
Жауап: Жер бедерінің антропогендік өзгерістерінің кең таралған төрт түрі:
• Ауылшаруашылық жер бедері.
• Ирригациялық, яғни суландыруға байланысты жер бедері.
• Тау-кен-өнеркәсіптік жер бедері.
• Қорғаныс мақсатында жасалған жер бедері пішіндері.
Бұл түрлер адамның әртүрлі шаруашылық және инженерлік қажеттіліктеріне байланысты қалыптасады.

Жауап: Карьерлер мен шахталар пайдалы қазбаларды өндіру үшін қазылады. Өндіру барысында жер бетінің табиғи пішіні өзгереді, ал бос жыныстарды үйіп қоюдан жасанды төбелер пайда болады. Бұлар адамның әрекеті нәтижесінде қалыптасқан техногендік жер бедері пішіндеріне жатады.

ТҮСІНДІРУ ТАПСЫРМАСЫ
Жауап: Ноосфера — адамның саналы әрекеті мен ғылыми ойының ықпалы күшейген орта туралы ұғым. Берілген мәтінде В.И. Вернадскийдің 1944 жылы бұл ұғымды қолданғаны көрсетілген. Инженерлік құрылыс, ауыл шаруашылығы, гидротехникалық жұмыстар және тау-кен өндірісі жер бедерін өзгертеді. Сондықтан адамның табиғатқа әсерін ғылыми тұрғыдан зерттеп, өзгерістерді бақылау маңызды.

САЛЫСТЫРУ ТАПСЫРМАСЫ
Жауап: Табиғи жер бедері адамның әрекетінен түбегейлі өзгермеген пішіндерден тұрады. Мысалы, табиғи төбелер мен жазықтар. Техногендік жолмен өзгерген жер бедеріне пайдалы қазба өндіру кезінде пайда болған атыздар мен жыралар, қолдан кеңейтіліп немесе тереңдетілген өзен арналары, асфальт және бетон жолдар, жасанды аралдар, антропогендік террасалар, карьерлер, шахталар мен катакомбалар жатады.

ЗЕРТТЕУ ЖАҒДАЙЫ
Жауап: Жайылымдарды шамадан тыс пайдалану және егістік алқаптарын ұлғайту топырақ пен жер бедерінің бұзылуына әкелуі мүмкін. Эрозия — топырақ пен тау жыныстарының су немесе басқа факторлар әсерінен шайылып, бұзылуы. Дефляция — желдің топырақтың ұсақ бөлшектерін ұшырып әкетуі. Бұл үдерістер жердің құнарлылығын төмендетіп, шаруашылыққа жарамды аумақтарды азайтады.

Жауап: Пайдалы қазбаларды өндіру кезінде жер астында бос кеңістіктер пайда болады. Жерасты құрылыстары да грунттың опырылуына немесе төмен түсуіне ықпал етуі мүмкін. Мәтіндегі мәліметтер:
• Калифорния мен Мехикода — 9 м.
• Токиода — 7 м.
• Мәскеуде — 1 м.
Бұл көрсеткіштер адамның жер қойнауын игеруі мен құрылыс әрекеті жер бетінің тұрақтылығына әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді.

ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТАПСЫРМА
Жауап: Қарағандыда көмір шахталарының жер астындағы қуыстары және жер бетіне шығарылған бос жыныстарды үйіп қою нәтижесінде террикондар, яғни жасанды төбелер қалыптасты. Олар қаланың экологиялық жағдайы мен қауіпсіздігіне кері әсер етті. Мәтінге сәйкес, қуыстардың басым бөлігі қайта толтырылып, террикондарда ағаш отырғызу және жасыл желек қалыптастыру арқылы абаттандыру жұмыстары жүргізілуде.

ҚОРЫТЫНДЫ ЖӘНЕ ШЕШІМ
Жауап: Тауалды жазықтарын құрылыс үшін шамадан тыс пайдалану және тау етектеріне артық салмақ түсіру жердің беткі қабатының жылжуына, опырылуына және сел қаупінің күшеюіне әкелуі мүмкін. Жыра эрозиясы ауыл шаруашылығына жарамды жерлерді азайтып, жолдарды бүлдіреді.

Қорғау шаралары:
• Су жағалаулары мен тауалды жазықтарын қорғау.
• Құрылыс жүргізер алдында жер бедерінің тұрақтылығын зерттеу.
• Су ағынын реттеп, эрозияға қарсы шараларды қолдану.
• Жайылымдар мен егістік жерлерді ұтымды пайдалану.
• Суландыру, жол және гидротехникалық құрылыстарда эрозияның алдын алу.

Жер бедерінің тұрақтылық коэффициенті:
• 100% — антропогендік өзгеріске ұшырамаған.
• 80–100% — тұрақтылығы жоғары деңгейде.
• 50–80% — орташа деңгейде.
• 50%-дан төмен — әлсіз деңгейде тұрақты.
• Нөлге жақын — аумақ түгелімен антропогендік жер бедері ауданына айналған.