§12. Тау жыныстарының жасын анықтау. Геологиялық жыл санау мен геохронологиялық кесте

НЕГІЗГІ ҰҒЫМДАР Жауап: Салыстырмалы жас тау жыныстарының қайсысы бұрын, қайсысы кейін түзілгенін салыстыру арқылы анықталады. Абсолюттік жас — тау жынысы пайда болған кезден бері өткен нақты геологиялық уақыт. Салыстырмалы жас жыныстардың бір-біріне қатысты ретін көрсетсе, абсолюттік жас олардың қанша уақыт бұрын түзілгенін анықтайды.

ЗЕРТТЕУ ЖАҒДАЙЫ Жауап: Геолог шөгінді қабаттардың орналасу ретін және олардың ішіндегі тасқа айналған өсімдіктер мен жануарлардың таңбаларын зерттейді. Қабаттарды және қазба қалдықтарын салыстыру арқылы қай жыныстың бұрын, қайсысының кейін түзілгенін анықтайды. Бұл әдіс салыстырмалы жасын анықтауға мүмкіндік береді.

СЕБЕБІН ТҮСІНДІР Жауап: Кейбір радиоактивті элементтердің ыдырау жылдамдығы сыртқы әсерлерге тәуелсіз болады. Олардың ыдырау уақыты мен өнімдерінің мөлшері белгілі болғандықтан, тау жынысының пайда болған уақытын есептеуге болады. Осы тәсіл радиометриялық әдіс деп аталады.

Жауап: Уран ыдыраған кезде гелий мен қорғасын түзіледі. Гелийдің бір бөлігі ауаға бөлініп шығады, ал қорғасын жер қойнауында жинақталады. Уранның ыдырау жылдамдығы мен қорғасын мөлшерін зерттеу арқылы тау жынысының абсолюттік жасын анықтауға болады. Мәтінде уранның гелий мен қорғасынға ыдырауына қатысты уақыт 4,51 × 10⁹ жыл деп берілген.

ҚОРЫТЫНДЫ ЖАСА Жауап: Мұндай тау жыныстарын химиялық зерттеу арқылы олардың құрамындағы радиоактивті элементтер мен ыдырау өнімдерінің мөлшерін анықтайды. Осы мәліметтерге сүйене отырып, жыныстардың абсолюттік, яғни радиометриялық жасын есептейді. Бұл Жердің геологиялық тарихын зерттеуге көмектеседі.

ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ДЕРЕК Жауап: Ғылыми деректер бойынша Жер ғаламшары шамамен 5 млрд жыл бұрын пайда болған. Осы уақыттың 3,5 млрд жылдан астамы жер қыртысының қалыптасуына кеткен. Бұл деректер Жердің даму тарихының өте ұзақ уақытты қамтитынын көрсетеді.

ЗЕРТТЕУ ТАПСЫРМАСЫ Жауап: Мәтін бойынша Жер қыртысындағы ең ежелгі тау жыныстарының абсолюттік жасы шамамен 3,8 млрд жылға тең. Бұл жыныстарды зерттеу арқылы ғалымдар Жер қыртысының ерте кезеңдерде қалай қалыптасқанын және оның геологиялық дамуының ерекшеліктерін анықтайды.

ҰҒЫМДАРДЫ СӘЙКЕСТЕНДІР Жауап: Эон — геологиялық уақыттың ең үлкен аралығы. Эонның ішіндегі ірі уақыт бөлігі эра деп аталады, ал эралар өз кезегінде неғұрлым қысқа дәуірлерге бөлінеді. Геохронологиялық кесте Жердің геологиялық тарихын жүйелі түрде көрсетеді.

Жауап: • Архей — өте ежелгі тіршілік. • Протерозой — өте ертедегі қарапайым тіршілік. • Палеозой — ежелгі тіршілік. • Мезозой — орта кезең тіршілігі. • Кайнозой — жаңа кезең тіршілігі. Бұл атаулар әр эраға тән геологиялық даму мен тіршіліктің ерекшеліктерін білдіреді.

МЫСАЛДАРМЕН ТҮСІНДІР Жауап: Дәуір атаулары тау жыныстарының сипатына, алғаш табылған орындарға, ежелгі тайпалардың атауларына немесе геологиялық уақыттың ерекшеліктеріне байланысты қойылған. • Таскөмір және бор дәуірлері — тау жыныстарының сипатына байланысты. • Кембрий, девон, пермь — алғаш зерттелген орындардың атауларына байланысты. • Ордовик, силур — ежелгі тайпалардың атауларынан шыққан. • Палеоген, неоген — уақыттың сипатына байланысты. • Антропоген — адамның пайда болуымен байланысты атау.

НЕГІЗГІ ҰҒЫМ Жауап: Тектоникалық қозғалыстар — Жердің ішкі энергиясы мен қысымының әсерінен жүретін, жер қыртысының құрылымдарын өзгертетін қозғалыстар. Олар тау түзілуіне, жер қыртысының майысуына, көтерілуіне және тектоникалық жарықтардың пайда болуына себеп болады.

ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ Жауап: Ежелгі платформа — архей мен протерозой эраларында қалыптасқан жер қыртысының салыстырмалы түрде тұрақты құрылымы. Байкал қатпарлығы жер қыртысының ең ежелгі тау қатпарлықтарының бірі саналады. Ол протерозойда басталып, палеозойдың басында аяқталған. Оның атауы Байкал көлінің маңындағы тауларда алғаш зерттелген құрылымдарға байланысты қойылған.

Жауап: Каледон қатпарлығы палеозойдың силур және девон дәуірлерінде жүрген. Кейінгі герцин қатпарлығы кезінде бұрынғы тау құрылымдары көтеріліп, біртұтас тау жүйелерін қалыптастырды. Бұл қозғалыстар Қазақстан аумағының негізгі бөлігінің қалыптасуына ықпал етті. Оларға Сарыарқа, Қаратау және Тянь-Шаньның бірқатар құрылымдары жатады.

САЛЫСТЫРУ ТАПСЫРМАСЫ Жауап: Альпі қатпарлығы палеогеннің соңы мен неогенде жүрген қарқынды тау түзілу қозғалыстарын білдіреді. Оның әсерінен Альпі-Гималай белдеуіндегі ірі тау жүйелері көтерілді. Неотектоникалық қозғалыстар — кейінгі кезеңдерде ежелгі тау құрылымдарының қайта көтерілуіне әсер еткен қозғалыстар. Олар Тянь-Шань, Алтай, Саян және Байкал аймақтарын қамтыды. Нәтижесінде биік тау жоталары, тауаралық қазаншұңқырлар мен терең тектоникалық жарықтар қалыптасты. Жер сілкіну әрекеттері де бұл процестерді күшейтеді.

Жауап: Тынықмұхиттық жанартаулық белдеу материктердің Тынық мұхитпен жалғасатын бөліктерінде орналасқан. Бұл аймақтарда тау түзілу мен жанартаулық әрекеттер белсенді жүреді. Мәтін бойынша құрлық пен мұхит табандарында 800-ден астам сөнбеген жанартау бар. Жанартаулардан шыққан лава жер бетіне жайылып, жаңа эффузивті жыныстар түзеді және жер қыртысын қалыңдатады. Мәтінде олардың жылына 6 млрд тоннадан астам эффузивті жыныстар шығаратыны көрсетілген.