2.3 Айтылу сырлары: қазақ тілінің күрделі дыбыстары
Э, Ф, В, Ц әріптері бар сөздерді сауатты жазу.
Ч, Щ әріптері бар сөздердің емлесін білу.
Х мен Һ әріптері бар сөздерді ажыратып жазу.
Өзге тілден енген дыбыстар
Күрделі ұяң/тың дыбыстар
Ажырату мен айтылу емлесі
Э, Ф, В, Ц әріптері бар сөздердің емлесі
Бұл әріптер қазақ тіліне басқа тілдерден (халықаралық сөздерден) енген сөздерде кездеседі. Олар түбір сөздің өзінде сақталып, дұрыс жазылуы тиіс.
Э әрпінің жазылуы
Сөздің басында естілгенде Э жазылады.
Мысалдар: экран, экскаватор, экипаж, экскурсия, элемент.
Ф әрпінің жазылуы
Сөздің басында, ортасында кездеседі.
Мысалдар: фабрика, футбол, ферма, олыпияда/форум, асфальт.
В әрпінің жазылуы
Ұяң дауыссыз дыбыс, енген сөздерде сақталады.
Мысалдар: вагон, вокзал, велосипед, вирус, автобус.
Ц әрпінің жазылуы
Төлі сөздерде кездеспейді, шет сөздерде ғана болады.
Мысалдар: цех, цирк, процент, концерт, циркуль.
Ч және Щ әріптері бар сөздердің емлесі
Ч мен Щ – күрделі ұяң/қатаң дыбыстар. Қазақ тілінің байырғы сөздерінде сирек кездеседі, негізінен шеттен келген немесе кейбір байырғы сөздерде айтылуы бойынша жазылады.
Ч әрпі кірме сөздерде жиі жазылады: чемпион, чемодан, чек, почта, сэндвич.
Есте сақтаңыз:
Қазақ тілінде Ч әрпі сөздің басында да, ортасында да сақталады.
Щ әрпі кірме сөздерде (щетка, борщ) және қазақтың кейбір байырғы сөздерінде (ащы, тұщы, ащшы) жазылады.
Орфографиялық ереже:
«Ащы» және «Тұщы» сөздерінде Щ әрпі жазылады, бірақ оқылуда [щ] дыбысы созылыңқы айтылады.
Х мен Һ әріптерінің айтылуы мен жазылуы
Х – тіл арты қатаң дауыссыз дыбыс (қатты айтылады).
Һ – көмей дыбысы (ұяң, жұмсақ, тыныспен айтылады). Бұл екі әріпті шатастырмау өте маңызды!
Х әрпі (Тіл арты)
- Дыбыс қатты, тілдің арты таңдайға тию арқылы жасалады.
- Көбінесе араб, парсы, орыс тілдерінен енген сөздерде болады.
- Мысалдар: халық, хат, ахмет, хабар, саяхат, ханым, ханыша.
Һ әрпі (Көмей дыбысы)
- Тек көмейден шығатын, жұмсақ айтылатын дыбыс.
- Өте аз сөздерде кездеседі, көбіне жіңішке дауыстылардан кейін не ортасында келеді.
- Мысалдар: гауһар, қаһарман, жауһар, һәр, жиһаз, гауһартас, қаһар.
Х мен Һ сөздерін салыстыру кестесі:
| Х әрпі бар сөздер | Һ әрпі бар сөздер |
|---|---|
| Хат (жазу) | Һәр (әрбір) |
| Халық (ел) | Қаһарман (батыр) |
| Саяхат (демалыс) | Гауһар (асыл тас) |
| Хабар (жаңалық) | Жиһаз (мебель) |
Білгеніңді Тексер
Күрделі дыбыстарды ажыратып, тиісті әріпті қой!
1 Түсіп қалған әріпті тап (Күрделі дыбыстар)
Әр сөздегі көп нүктенің орнына дұрыс әріпті таңдаңыз:
1. Гау...ар
2. А...ы (тамақ)
3. ...емодан
4. ...абрика
5. Қа...арман
6. ...ек (банк)
2 Сөздерді тобына қарай сәйкестендір
Әр сөзді тиісті категориясына бағыттаңыз:
Э, Ф, В, Ц тобы
Ч, Щ тобы
Х, Һ тобы
Интерактивті Тест (20 сұрақ)
Дұрыс жауаптар A, B, C, D нұсқалары бойынша тең (5-тен) орналасқан.
Сұрақ жүктілуде...
Тест Аяқталды!
Сіздің қорытынды нәтижеңіз:
Керемет!
Флеш-карточкалар мен Экспресс-Ойын
Ережелерді жаттап, шапшаңдығыңды сынап көр!
«Гауһар» сөзінде неге «Һ» жазылады?
Жауабын көруӨйткені бұл – көмейден шығатын жұмсақ [һ] дыбысы.
Айналдыру«Ащы» сөзінің дұрыс жазылуы қандай?
Жауабын көру«Ащы» – Щ әрпімен жазылады, бірақ айтылғанда созылыңқы естіледі.
АйналдыруЭ, Ф, В, Ц қандай сөздерде болады?
Жауабын көруБасқа тілдерден (халықаралық) енген кірме сөздерде кездеседі.
АйналдыруСөздің емлесі ДҰРЫС па, әлде ҚАТЕ ме?
Тез арада шешім қабылдап, ұпай жинаңыз!
"Гаухар"