🔹 1-топ: Табиғат компоненттері және олардың өзара байланысы
1. Бізді қоршаған табиғи әлем неден тұрады және оған нелер жатады?
Бізді қоршаған табиғи әлем көптеген компоненттерден тұрады. Табиғат компоненттеріне литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфера жатады. Жер бетінде табиғи компоненттер тау жыныстары, ауа, жер бетіндегі және жерасты сулары, топырақ, өсімдіктер және жануарлар әлемі түрінде берілген.
2. «Кешен» дегеніміз не және оның басты ерекшелігі қандай?
Кешен – белгілі бір өлшемдері бойынша біртұтас нәрсе құрайтын нысандар жиынтығы. Олар өзара тығыз байланыста болады. Кешеннің басты ерекшелігі — оның компоненттерінің біреуі өзгерсе, бүкіл кешен өзгереді.
3. Табиғи-аумақтық кешен дегеніміз не және оның қандай мысалдары бар?
Табиғи-аумақтық кешен – табиғат компоненттерінің белгілі бір заңды байланыстары тән болып келетін аумақ. Ол сыртқы келбетінен көрінетін табиғи тұтастыққа ие. Мысалы: орман, шалғын, дала, көл және т.б. Табиғи-аумақтық кешеннің айқын шегі болады.
4. Күн сәулесінің әсерінен су айналымы мен бұлттың түзілуі қалай жүреді?
Күн сәулесі жер бетін қыздырады, онымен бірге ауа мен су нысандары қызады. Жылы ауа жоғары көтеріліп, су бетінде буланған ұсақ су бөлшектерін ала кетеді. Белгілі бір биіктікке жеткенде ауа температурасының төмендеуінен су суып, тамшыға айналады. Көптеген тамшылар бірігіп, бұлт құрайды, содан кейін жер бетіне жауын-шашын болып түседі.
5. Шаруашылық жүргізу кезінде табиғат компоненттерінің байланысын ескермеу неге әкеледі?
Табиғат компоненттері арасындағы өзара байланысты шаруашылық жүргізу кезінде міндетті түрде ескеру қажет. Мәселен, құрғап кету аумақтың топырақ суының азаюына әкеп соқтырады, ал осы жағдай өз кезегінде топыраққа, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне және т.б. тікелей кері әсер етеді.
🔹 2-топ: Табиғаттағы заңдылықтар және зат алмасу үдерістері
1. Табиғаттағы «заңды» таралу жағдайы дегенді қалай түсінеміз?
«Заңды» деп жер шары аумағында компоненттердің таралу жағдайын немесе олардың қасиеттері белгілі бір заңдарға бағынады деп түсінеміз. Мысалы, экватордан полюске қарай қашықтаған сайын ауа температурасы төмендеп, өсімдіктер сирей бастайды. Жекелеген ауытқулар болса да, жалпы осындай жағдайды заңдылық деп атайды.
2. Жағалаудан материк ішіне қарай бойлағанда табиғатта қандай өзгерістер байқалады?
Егер мұхиттардың жағалауынан материкке қарай бойласақ, ауаның құрғайтынын байқауға болады. Осының салдарынан ылғалсүйгіш өсімдіктерді құрғаққа төзімді өсімдіктер алмастыратынын көруге болады.
3. Табиғат заңдылықтарында кездесетін ерекшеліктер мен ауытқуларға қандай мысалдар бар?
Кейде заңдылықтан басқаша ауытқулар болуы мүмкін. Мысалы, шөлейт жерлерде ауа температурасы экватордан алыс жерлерде экваторға қарағанда жоғары болуы мүмкін. Сондай-ақ, кейде материктердің орталық бөлігінде айтарлықтай ылғалды жағдайлар да кездесуі мүмкін.
4. Жауын-шашынның табиғаттағы тірі ағзалар мен қоршаған ортаға тигізер пайдасы қандай?
Жауын-шашын тау жыныстарын шаяды, сонымен бірге ол өзен-көлдерді, өсімдіктерді қоректендіреді. Топырақта еріген заттар, жылу мен жарықтың арқасында өсімдіктер өсіп, жайылады. Бұл өсімдіктерді шөпқоректі жануарлар жейді, ал олар жыртқыштардың қорегіне айналады.
5. Топырақтың түзілуіне және оның құрамының қалыптасуына нелер қатысады?
Құраған өсімдіктер мен өлген жануарлардың қалдықтары шіріп, топырақтың бір бөлігіне айналады. Сонымен қатар, топырақтың түзілуіне үгілген тау жыныстары мен минералдар да белсенді түрде қатысады.
🔹 3-топ: Табиғи-аумақтық кешендердің қалыптасу факторлары мен қасиеттері
1. Табиғи-аумақтық кешеннің қалыптасуындағы ең маңызды түрткіжайт не?
Белгілі бір табиғи-аумақтық кешен қалыптастыру кезінде компоненттер де, олардың қасиеттері де маңызды рөл атқарады. Ал олардың қалыптасуындағы ең маңызды түрткіжайт – бұл уақыт. Кешендер компоненттердің бір-бірімен ұзақ (жүз, мың және тіпті миллион жыл) әрекеттесуі барысында қалыптасады.
2. Жалпы компоненттер атауы қандай денелерді қамтиды және олардың арасында қандай алмасулар жүреді?
Жалпы компоненттер атауы түрлі ерекшеліктері бар көптеген табиғи денелерді қамтиды. Олардың арасында тұрақты түрде жылу алмасу, ылғал алмасу, сондай-ақ минералдық және органикалық заттар алмасуы жүріп тұрады.
3. «Тау жыныстары» мен «Жер беті суларына» нелер жатады және олардың маңызы қандай?
«Тау жыныстарына» гранит, сазбалшық, құм және т.б. жатады; олардың ерігіштігі, қаттылығы, биіктігі мен жату сипаты маңызды. «Жер беті суларына» мұхит, теңіз, өзен, көл, арық және батпақтар жатады. Олардың көлемі, температурасы, тұздылығы мен қозғалыс жылдамдығы кешеннің қалыптасуында үлкен рөл атқарады.
4. «Өсімдіктер әлемі», «Жануарлар әлемі» және «Ауа» түсініктері нені біріктіреді?
Өсімдіктер әлеміне шөп, бұта, ағаштар жатады. Жануарлар әлемі жәндіктер, шөпқоректілер, жыртқыштар, құстар мен микроорганизмдерді біріктіреді. Ал «Ауа» түсінігі, ең алдымен, температура, ылғалдылық, ауа массаларының бағыты мен жылдамдығы секілді сипаттардың жиынтығын білдіреді.
5. Неліктен Жерде табиғи-аумақтық кешеннің көптеген түрлері болады?
Жер бетінің әрбір телімінде компоненттер мен олардың қасиеттері бір-біріне ұқсамайды. Белгілі бір қасиеттерге ие нақты компоненттер жиынтығы әрбір табиғи-аумақтық кешеннің қайталанбас келбетін қалыптастырады. Тіпті бірдей жиынтық болғанның өзінде, әрбір кешендегі компоненттер әртүрлі жағдайда дамиды.