Геологиялық жыл санау мен геохронологиялық кесте
Интерактивті топтық тапсырмалар • 4 топ • 20 сұрақ
Тау жыныстарының геологиялық жасын анықтау Жер қыртысындағы өзгерістердің қашан болғанын, қанша уақытқа созылғанын және олардың ерекшеліктерін түсінуге көмектеседі. Бұл Жердің геологиялық даму тарихын зерттеу үшін маңызды.
Салыстырмалы жас — тау жыныстарының қайсысы бұрын, қайсысы кейін түзілгенін өзара салыстыру арқылы анықтау. Ол үшін шөгінді жыныстардың орналасу реті мен олардың ішіндегі тасқа айналған өсімдіктер және жануарлар қалдықтары зерттеледі.
Абсолюттік жас — тау жынысы пайда болған кезден бастап есептелетін геологиялық уақыт. Ол жылдармен өлшенеді. Абсолюттік жасты анықтауда радиоактивті элементтердің ыдырауына негізделген радиометриялық әдіс қолданылады.
Бұл әдіс радиоактивті элементтердің белгілі жылдамдықпен ыдырауына негізделеді. Тау жыныстарындағы бастапқы элемент пен ыдырау өнімдерінің мөлшерін химиялық зерттеу арқылы жыныстың абсолюттік жасын есептеуге болады. Мәтінде уранның ыдырауы мысал ретінде берілген.
Мәтінде уранның гелий мен қорғасынға ыдырауына қатысты 4,51 × 10⁹ жыл көрсеткіші келтірілген. Гелийдің бір бөлігі сыртқа бөлініп, қорғасын жер қойнауында жинақталады. Уранның ыдырау жылдамдығы мен қорғасын мөлшерін зерттеу арқылы тау жынысының абсолюттік жасын анықтауға болады.
Мәтіндегі ғылыми дерек бойынша Жер ғаламшары шамамен 5 млрд жыл бұрын пайда болған. Оның 3,5 млрд жылдан астам уақыты жер қыртысының қалыптасуымен байланысты. Ең ежелгі тау жыныстарының абсолюттік жасы мәтінде 3,8 млрд жыл деп көрсетілген.
Эон — геологиялық уақыттың ең ірі аралығы. Эондардың ішіндегі уақыт аралықтары эраларға бөлінеді, ал әр эра неғұрлым қысқа дәуірлерге бөлінеді. Геологиялық уақыттың осы бөліктері Жердің даму кезеңдерін ретімен түсіндіруге мүмкіндік береді.
Архей — өте ежелгі тіршілік; протерозой — ертедегі қарапайым тіршілік; палеозой — ежелгі тіршілік; мезозой — орта кезең тіршілігі; кайнозой — жаңа кезең тіршілігі деген мағынаны білдіреді. Әр эраның геологиялық дамуы мен тіршілік дүниесіне тән өзіндік ерекшеліктері бар.
Геохронологиялық кестеде геологиялық уақыттың эондары, эралары мен дәуірлері, олардың ұзақтығы және сол кезеңдегі басты геологиялық оқиғалар көрсетіледі. Дәуірлердің атаулары тау жыныстарының сипатына, алғаш табылған орындарына немесе басқа тарихи себептерге байланысты қойылуы мүмкін.
Тектоникалық қозғалыстар — Жердің ішкі энергиясы мен қысымының әсерінен жер қыртысында жүретін қозғалыстар. Олар жер қыртысының құрылымын өзгертеді, тау түзілуіне, майысулар мен тектоникалық жарықтардың пайда болуына себеп болады.
Ежелгі платформа — архей мен протерозой эраларында қалыптасқан салыстырмалы тұрақты жер қыртысы құрылымы. Байкал қатпарлығы протерозойда басталып, палеозойдың басында аяқталған. Оның құрылымдары алғаш рет Байкал көлінің маңындағы таулардан анықталған.
Каледон қатпарлығы палеозойдың силур және девон дәуірлерінде жүрген. Кейін герцин қатпарлығы кезінде қалыптасқан таулармен бірігіп, тау жүйелерін түзген. Бұл қатпарлықтар Қазақстан аумағының негізгі бөлігінің қалыптасуына ықпал етті. Оларға Сарыарқа, Қаратау және Тянь-Шаньның ежелгі құрылымдары жатады.
Альпі қатпарлығы палеогеннің соңы мен неогенде жүрген қарқынды тау жасалу қозғалыстарымен байланысты. Оның нәтижесінде Еуразиядағы Альпі–Гималай белдеуінде ірі тау жүйелері көтерілді. Қарқынды тектоникалық әрекеттер ежелгі таулардың қайта көтерілуіне де әсер етті.
Неотектоникалық қозғалыстар — кейінгі геологиялық кезеңдерде жер қыртысында болған қозғалыстар. Олар терең тектоникалық жарықтардың пайда болуына, ежелгі тау құрылымдарының қайта көтерілуіне ықпал етті. Тянь-Шань, Алтай, Саян және Байкал тау жүйелерінде бұл қозғалыстардың әсері байқалады. Нәтижесінде биік жоталар мен тауаралық қазаншұңқырлар қалыптасып, жер сілкіністері де орын алады.
Тынықмұхиттық жанартаулық белдеу — материктердің Тынық мұхитпен жалғас бөліктеріндегі тау жасалу мен жанартаулық әрекеттер қарқынды жүретін аймақ. Мәтінде қазіргі кезде құрлық пен мұхит табандарында 800-ден астам сөнбеген жанартау бар екені және лавадан жыл сайын 6 млрд тоннадан астам эффузивті жыныс түзілетіні көрсетілген.
Шөгінді қабаттардан табылған өсімдіктер мен жануарлардың тасқа айналған қалдықтарын салыстыру арқылы қабаттардың салыстырмалы жасын анықтауға болады. Белгілі бір геологиялық кезеңге тән қазбалар қабаттың жасын анықтауға көмектеседі.
Егер қабаттар бастапқы қалпын сақтап, аударылмаған және қатты бұзылмаған болса, ең төменгі қабат ең көне, ал үстіңгі қабаттар одан жас болады. Бұл — салыстырмалы жасты анықтаудың негізгі қағидаларының бірі.
Жартылай ыдырау кезеңі — радиоактивті бастапқы изотоп атомдарының бастапқы мөлшерінің жартысы ыдырауға кететін уақыт. Бұл көрсеткіш радиометриялық әдіспен тау жыныстарының абсолюттік жасын есептеуде қолданылады.
Бұл қабаттардың салыстырмалы жасы ұқсас болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен нақты қорытынды жасау үшін қазбаның түрін, қабаттардың орналасуын және басқа геологиялық деректерді де ескеру қажет.
Қабаттардың орналасу ретін, қазба қалдықтарын, тау жыныстарының құрамын және қажет болған жағдайда радиометриялық зерттеу нәтижелерін салыстыру керек. Бірнеше тәуелсіз дәлелді бірге пайдалану қорытындының сенімділігін арттырады.