4.2

Ым-ишара және интонация

3.1.6.1 Вербалды емес тілдік құралдар мен қаратпа сөздер

4.2 Бөлім. Әсерлі сөйлеу өнері

Сөйлеу барысында ым-ишара мен интонацияны дұрыс қолдану

Сөйлеу кезінде тек сөздерді ғана емес, дауыс ырғағын (интонация), қол-дене қимылын (ым) және бет-әлпет құбылысын (ишара) тиімді пайдалану тыңдарманның назарын аударуға көмектеседі.

Вербалды сөйлеу
Сөздер + Ауызша тіл
Вербалды емес құралдар
Ым + Ишара + Дене сыны

1. Ым мен Ишара

Ым (Жест) — қолдың, бастың немесе дененің белгілі бір ойды білдіретін қимыл-қозғалысы.
Ишара (Мимика) — бет әлпетінің (көз, қас, ерін) көңіл-күйді көрсетуі.

💡 Мысалы: Бас изеу — келісу, күлімсіреу — қуаныш немесе мейірімділік.

2. Интонация (Дауыс ырғағы)

Сөйлеу кезіндегі дауыстың көтерілуі, бәсеңдеуі, қарқыны мен тоны. Сөйлем түріне қарай (хабарлы, сұраулы, лепті) интонация өзгереді.

📣 Мысалы: Сұраулы сөйлемде дауыс ырғағы сұрақ есімдігі тұрған сөзде көтеріледі.

3. Қаратпа сөздер

Тыңдарманның немесе сөйлесіп тұрған адамның назарын өзіне аудару үшін айтылатын сөздер. Сөйлем мүшесі бола алмайды.

📌 Тыныс белгісі: Қаратпа сөз сөйлем басында болса — кейін үтір, ортасында болса — екі жағынан үтір қойылады.

Қаратпа сөздердің тыныс белгілері мен қолданылуы

Орналасуы Ережесі Мысал сөйлем
Сөйлем басында Қаратпа сөзден кейін үтір (немесе леп белгісі) қойылады. Балалар, бүгін жаңа тақырып өтеміз.
Сөйлем ортасында Екі жағынан да үтірмен бөлінеді. Ертен, ардақты достар, мұражайға барамыз.
Сөйлем соңында Қаратпа сөздің алдынан үтір қойылады. Тапсырманы орындадың ба, Әлібек?