💡
3-сынып • 3.2 Бөлім

Сөздердің тура және ауыспалы мағынасы

Тақырып 3.2

Сөздердің сырлы әлемі: Тура және ауыспалы мағына

Сөздер сөйлемде әртүрлі құбылуы мүмкін! Олар өзінің негізгі атауын (тура мағына) немесе бейнелі, астарлы ойын (ауыспалы мағына) білдіреді.

✨
🎯

Оқу мақсаты (3.2.2.1):

Тура және ауыспалы мағыналы сөздердің мағынасын ажырата білу, оларды сөйлеу мен жазу барысында дұрыс қолдану.

🎯 Тура мағына

Негізгі атау

Тура мағына — сөздің ең алғашқы, негізгі, тікелей атаулық мағынасы. Бұл затты немесе құбылысты тура өз атымен атау.

Мысалдар:

  • • Алтын сағат — алтын металдан жасалған сағат.
  • • Суық су — температурасы төмен, мұздай су.
  • • Терең құдық — түбі алыс, терең қазылған құдық.

🎨 Ауыспалы мағына

Бейнелі/Астарлы

Ауыспалы мағына — сөздің негізгі мағынасынан ауысып, ұқсастығына немесе байланысына қарай екінші бір затқа берілуі.

Мысалдар:

  • • Алтын жүрек — мейірімді, ақкөңіл адам.
  • • Суық мінез — қатал, жылылығы жоқ адам.
  • • Терең білім — жан-жақты, мол білім.

📊 Салыстырмалы кесте: Тура vs Ауыспалы

Сөз (Түбір) Тура мағынада (Нақты) Ауыспалы мағынада (Бейнелі)
Жылы Жылы киім, жылы бөлме Жылы сөз, жылы шырай
Тәтті Тәтті алма, тәтті бал Тәтті ұйқы, тәтті арман
Темір Темір есік, темір қасық Темір тәртіп, темір мінез
Ащы Ащы бұрыш, ащы пияз Ащы шындық, ащы айқай
Ауыр Ауыр тас, ауыр жүк Ауыр сөз, ауыр тиді

💡 Ауыспалы мағына қалай жасалады?

Ауыспалы мағына заттардың, құбылыстардың ұқсастығына (түсі, пішіні, мінезі, атқаратын қызметі) байланысты жасалады:

Ұқсастық бойынша:

«Күннің көзі» (Адамның көзіне ұқсас дөңгелек, жарық болғандықтан).

Пішін бойынша:

«Таудың етегі» (Киімнің етегіне ұқсас төменгі бөлігі).

Сапа/Мінез бойынша:

«Жібек мінез» (Жібек матасы сияқты жұмсақ, биязы мінез).