2.2 Қалай мәнерлі сөйлеу керек?
Оқу мақсаты (3.3.5.1): Жіберілген пунктуациялық, орфографиялық, грамматикалық және стилистикалық қателерді мұғалімнің көмегімен табу және түзету.
Тыныс белгілер
Дұрыс жазу
Сөз сәйкестігі
Мәнерлі сөйлеу
Пунктуациялық қателер деген не?
Сөйлемде тыныс белгілерін (үтір, нүкте, леп белгісі, сұрақ белгісі, сызықша, қос нүкте) қате қою немесе мүлдем қоймау – пунктуациялық қате деп аталады.
1 Қаратпа мен қыстырма сөздер
Сөйлемде қаратпа және қыстырма сөздер үтірмен ажыратылады.
Қате: Асан ертең сабаққа барасың ба?
Дұрыс: Асан, ертең сабаққа барасың ба?
2 Сұрақ және Лепті сөйлемдер
Сұрақ қойылғанда сұрақ белгісі (?), көтеріңкі сезіммен айтылғанда леп белгісі (!) қойылады.
Қате: Алақай, демалыс басталды.
Дұрыс: Алақай, демалыс басталды!
Орфографиялық қателер деген не?
Сөздерді дұрыс жазу ережелерін бұзу, әріптерді қате жазу немесе түсіріп қалдыру – орфографиялық қате деп аталады.
Үңдестік заңы мен Қосымшалар
Жуан сөзге жуан қосымша, жіңішке сөзге жіңішке қосымша жалғанады.
Қате: Көлдерге, балаларға
Дұрыс: Көлдерге, балаларға (Дұрыс сақталған)
Дефис және Бөлек жазылатын сөздер
Қос сөздер дефис (-) арқылы, шылаулар бөлек жазылады.
Қате: Ата ана, келді де
Дұрыс: Ата-ана, келді де
Грамматикалық қателер деген не?
Сөздердің грамматикалық формаларын (жалғау, септік, жіктік) қате қолдану немесе сөйлемдегі сөздердің орын тәртібін бұзу – грамматикалық қате.
Септік мен Жіктік жалғауының қатесі
Қате: Мен мектепте барамын.
Дұрыс: Мен мектепке барамын.
Сөйлемдегі Сөз Тәртібі
Қазақ тілінде баяндауыш әдетте сөйлем соңында тұрады.
Қате: Барды сабаққа Ол.
Дұрыс: Ол сабаққа барды.
Стилистикалық қателер және Мәнерлі сөйлеу
Сөздерді орынсыз қайталау (тавтология), сөзді мағынасына сай қолданбау немесе мәнерлі сөйлеу интонациясын сақтамау – стилистикалық қате.
Сөз қайталау (Тавтология)
Қате: Ол кітапты оқып, одан кейін оқыған кітабын жапты.
Дұрыс: Ол кітапты оқып болған соң жапты.
Мәнерлі сөйлеу ережелері
- Кідірісті (паузаны) дұрыс жасау;
- Дауыс ырғағын (интонацияны) сақтау;
- Сөздерді анық, анық дикциямен айту.
Қателерді тап және түзе
Төмендегі тапсырмаларды орындап, сөйлеу және жазу шеберлігіңді арттыр!
1 Интерактивті Түзеткіш (Сөйлемдегі қатені тап)
Көрсетілген сөйлемдердегі қате сөзді немесе тыныс белгісін таңдаңыз:
1. «Асан ертең сабаққа барасың ба?» сөйлемінде не жетіспейді?
2. «Мен кеше мектепте бардым.» сөйлеміндегі қате қандай?
2 Қате Түрлерін Сәйкестендіру
Әр сөйлемді өзіне тиісті қате түріне сәйкестендіріңіз:
Интерактивті Тест (20 сұрақ)
Дұрыс жауаптар A, B, C, D нұсқалары бойынша тең (5-тен) таралған.
Сұрақ жүктілуде...
Тест Аяқталды!
Сіздің соңғы нәтижеңіз:
Керемет!
Флеш-карталар мен Экспресс Редактор
Ережелерді жылдам қайталап, реакцияңды тексер!
Пунктуациялық қате деген не?
Айналдыру үшін басыңызТыныс белгілерді (үтір, нүкте, сұрақ/леп белгісі) қате немесе орынсыз қою.
Қайта айналдыруТавтология деген не?
Айналдыру үшін басыңызСөйлемде бір сөзді немесе түбірлес сөздерді орынсыз қайталау (стилистикалық қате).
Қайта айналдыруМәнерлі сөйлеуге не жатады?
Айналдыру үшін басыңызДауыс ырғағын, паузаны (кідірісті) сақтау және сөздерді анық айту.
Қайта айналдыруСөйлемде қате БАР ма, әлде ЖОҚ па?
Тез арада дұрыс батырманы таңдап, ұпай жина!
"Мұғалім, сұрақ қойсам бола ма?"