📘 Мәлімет
1. Қазақстан географиясының қалыптасу кезеңдері.
Қазақ жерінің зерттелу жағдайы туралы алғашқы географиялық деректер Еуропа мен Азия елдерінің арасындағы қарым-қатынастың (керуен жолдары, елшілік көштері т.б.) дамуына байланысты. Олардың бағыттары Қазақстан аумағын арқылы өтсе, сол себепті байқаған Қазақстанның көптеген табиғи нысандары туралы жазба деректерге ене бастады.
Қазақстан жері физикалық-географиялық тұрғыдан жүйелі түрде зерттеле бастаған ұлы ғалым Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов болды.
Ол «Іле өлкесінің географиялық очеркі», «Жоңғар очерктері», «XVIII ғасырдағы қырғыздар туралы жазбалар» атты еңбектерінде Қазақстан жерінің табиғаты, өзен-көлдері, климаты мен пайдалы қазбалары туралы алғаш деректер берді.
Қазақстан географиясының қалыптасуы үш кезеңге бөлінеді:
қалыптасу кезеңі;
даму кезеңі;
қазіргі кезең.
Қалыптасу кезеңі XIX ғасырдың ортасынан 1930 жылдарға дейінгі аралықты қамтиды.
Орыс географиялық қоғамының бөлімшелері ашылып, Қазақстанды зерттеу ісіне көптеген ғалымдар қатысты. Орта географиялық экспедициялар ұйымдастырылып, табиғи байлықтар зерттелді. Одан соң, 1930 жылы Қазақстанда жоғары оқу орындары ашылып, география пәні оқытыла бастады.
1939 жылы Қазақ филиалының құрамында география секторы құрылды
Бұл кезеңдегі Қазақстан табиғатын зерттеудің басты мақсаты – еліміздің табиғатын толық сипаттап, оның географиялық портретін жасау болды.
Қазақстан географиясының қалыптасу кезеңі Шоқан Уәлиханов, Александр Седельников, Салық Бабажанов, Григорий Потанин еңбектерімен тығыз байланысты.
Даму кезеңі 1930 жылдардың аяғынан 1990 жылдардың басына дейінгі уақыт аралығын қамтиды.
География секторының құрылуымен республика аумағының табиғатын, халқы мен шаруашылығын жоспарлы, кешенді зерттеу қолға алынды. Басты мақсат – табиғат ресурстарын зерттеу және өндірісті тиімді орналастырудың географиялық түрлерін негіздеу болды.
Бұл кезең – ірі масштабты географиялық экспедициялардың кезеңі болды. Оған Қазақстан аумағын табиғи және экономикалық тұрғыдан аудандастыру, табиғи кешендердің картасын түсіру, географиялық қорықтар (Үстірт, Марқакөл, Алматы, Алтай) ұйымдастыру сияқты жұмыстар тән болды.
Қазақстан аумағының табиғи ресурстарын игерудің маңызды кезеңінде география ғылымы елдің әлеуметтік және экономикалық дамуының қажеттіліктерін шешуге үлес қосты. КСРО Ғылым академиясының Қазақ филиалының география секторы ірі ғылыми-ұйымдастырушы орталыққа айналды.
Қазақстан табиғатын зерттеген ғалым-географтардың ішінде табиғи байлықтарды зерттеуде академик-географ Николай Николаевич Пальговтың, топырақтанушы ғалымдар К. Дьяконов пен И. Герасимовтың, геоморфологтар А. Сидельников пен Л. Бергтің, гидрогеографтар А. Дьяков пен М. Головкиннің, климатолог А. Чеботаревтың, геоботаник А. Иванов пен зоогеограф А. Дощановтың, эконом-географ Беньямин Яковлевич Двоскиннің еңбектері ерекше аталды.
Қазіргі кезеңнің басталуы уақыты бойынша Қазақстанның тәуелсіздік алуымен байланысты.
2. Қазіргі Қазақстан географиясы. Қазақстан география ғылымы бүгінде елдің әлеуметтік және экономикалық дамуының маңызды ғылыми негіздерінің біріне айналды.
Географиялық зерттеулердің басты мақсаты – елдің табиғи және экономикалық әлеуетін тиімді және ұтымды пайдалану деп белгіленді.
Академиялық ғылымның атқаратын қызметі – ғылыми-зерттеушілік, яғни географиялық зерттеулердің басым бағыттарын анықтау және ірі жалпы мемлекеттік жобаларды географиялық тұрғыдан негіздеу болып табылады. Мысал ретінде қазақстандық ғалымдардың табиғи даму жобасын алуға болады. Академиялық ғылымға Орталық Азиядағы бірден-бір географиялық ғылыми-зерттеу институты – Қазақстан Республикасының география және су қауіпсіздігі институты жетекшілік жасайды.
Жоғары оқу орындары – білім беру және ғылыми-зерттеу тәрізді екі функцияны атқарады. Олардың еліміздегі жоғары оқу орындарының география кафедраларында (әл-Фараби, Абай, ҚазҰПУ және Алматы қ.) және Л. Гумилев атындағы (Астана қ.) Еуразия ұлттық университетінде жүзеге асырылады.
Іргелі география – бұл білімнің жаңа түрлерін іздеу, жаңа идеялардың, теориялар мен заңдылықтардың ашылуы мен қалыптасуы, яғни географиялық білімнің жаңа бағыттарының пайда болуын қамтамасыз ететін ғылыми бағыт.
Қазіргі қазақстандық география – ғалымдардың үлкен жүйесі болып табылады. Зерттеу нысандарына байланысты ол алты үлкен салаға бөлінеді
