4.1

Қазақ тілі интерактиві

3.4.2.7 Сөйлемнің тұрлаулы мен тұрлаусыз мүшелері

IV бөлім. Дұрыс сөйлемдер құрастыру

Сөйлем мүшелерін ажыратуды үйренейік!

Сөйлем белгілі бір ойды білдіретін сөздер тобынан тұрады. Сөйлемдегі сөздер өзара мағыналық әрі грамматикалық байланыста болып, белгілі бір сұраққа жауап береді.

Тұрлаулы мүшелер
Бастауыш + Баяндауыш
Тұрлаусыз мүшелер
Толықтауыш, Анықтауыш, Пысықтауыш

1. Тұрлаулы мүшелер

Сөйлемнің негізгі өзегі мен тірегі

Бастауыш (Кто? Что?)

Асты бір сызылады (___)

Іс-әрекетті, оқиғаны жүзеге асырушы иені көрсетеді.

Сұрақтары: Кім? Кімдер? Не? Нелер? Кімсіз? Несі?
Мысалы: Айбек мектепке барды. (Кім? барды)

Баяндауыш (Что делает?)

Асты екі сызылады (===)

Бастауыштың іс-әрекетін, қимылын, күйін, кім не екенін баяндайды.

Сұрақтары: Не істеді? Не қылды? Қайтті? Кім? Не? Қандай?
Мысалы: Оқушылар тапсырманы орындады. (Не істеді?)

2. Тұрлаусыз мүшелер

Сөйлемді кеңейтіп, ойды толықтырады

Толықтауыш

Іс-әрекет бағытталған затты, объектіні білдіреді.

Кімді? Нені? Кімге? Неге? Кімде? Неде? Кімнен? Неден? Кіммен? Немен?

Анықтауыш

Заттың сынын, сапасын, мөлшерін, белгісін анықтайды.

Қандай? Қай? Қанша? Неше? Кімнің? Ненің?

Пысықтауыш

Іс-әрекеттің мекенін, мезгілін, тәсілін, себебін, мақсатын білдіреді.

Қайда? Қайдан? Кашан? Қалай? Қаншалықты? Неліктен? Не мақсатпен?

Сөйлем құрылымына мысал талдау

Төмендегі үлгі сөйлемдегі әр сөздің қандай сөйлем мүшесі екенін ажыратыңыз:

«Ақылды балалар мектепте сабақты мұқият оқыды.»
Ақылды
Анықтауыш
Қандай?
балалар
Бастауыш
Кімдер?
мектепте
Пысықтауыш
Қайда?
сабақты
Толықтауыш
Нені?
оқыды.
Баяндауыш
Не істеді?