Тіл және сөйлеу: Теория мен Практика
Курстың мақсаты мен міндеттері, тіл мен сөйлеудің айырмашылығы, сөйлеу әрекетінің түрлері мен атқаратын қызметтерін тереңдетіп меңгеріңіз.
Курстың мақсаты
Студенттерге тілдің қоғамдық мәнін, тіл мен сөйлеудің өзара байланысы мен айырмашылығын түсіндіру, дұрыс сөйлеу мәдениетін қалыптастыру.
Курстың міндеттері
Сөйлеу әрекетінің түрлерін (ауызша, жазбаша), сөйлесудің функцияларын меңгерту, коммуникативтік құзыреттілікті дамыту және практикалық дағдыларды арттыру.
Күтілетін нәтиже
Білім алушы тіл мен сөйлеудің айырмашылықтарын ажырата алады, сөйлеу түрлерін орнымен қолданады, ойды сауатты да еркін білдіреді.
Тіл мен сөйлеудің айырмашылығы мен байланысы
Тіл (Язык) деген не?
**Тіл** — бұл адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасауына, пікір алысуына қызмет ететін, тарихи түрде қалыптасқан белгілер мен ережелердің **қоғамдық, абстрактілі жүйесі**.
- Барша қоғамға ортақ жүйе
- Тұрақты, ұзақ уақыт бойы сақталады
- Потенциалды (мүмкіндік түрінде болады)
Сөйлеу (Речь) деген не?
**Сөйлеу** — тілдік құралдарды (сөздерді, грамматиканы) қарым-қатынас барысында нақты жүзеге асыру процесі, тілдің **жеке тұлғалық, нақты көрінісі**.
- Жеке адамға тән (ситуативті)
- Динамикалы, өзгермелі
- Нақты уақыт пен кеңістікте жүзеге асады
| Белгісі | Тіл (Язык) | Сөйлеу (Речь) |
|---|---|---|
| Сипаты | Қоғамдық, әлеуметтік құбылыс | Жеке тұлғалық, дара құбылыс |
| Түрі | Абстрактілі жүйе (код) | Нақты процесс (хабарлама) |
| Тұрақтылығы | Тұрақты, консервативті | Бытыраңқы, динамикалық, еркін |
Сөйлеу әрекетінің формалары мен түрлері
Ауызша сөйлеу
Дыбыстық тіл арқылы жүзеге асады. Интонация, екпін, мимика, жест (ым-ишара) белсенді қолданылады. Қарқыны жедел, дайындықсыз болады.
Түрлері:
• Диалог: Екі немесе одан да көп адамның кезектесіп сөйлесуі.
• Монолог: Бір адамның баяндауы (дәріс, баяндама).
Жазбаша сөйлеу
Әріптер мен графикалық белгілер арқылы беріледі. Ол өте мұқият жоспарлауды, орфографиялық және пунктуациялық ережелерді қатаң сақтауды талап етеді.
Ерекшеліктері:
• Толық синтаксистік құрылымдар
• Ойды өңдеуге, түзетуге мүмкіндіктің болуы
Тіл мен сөйлеудің басты функциялары
Коммуникативтік
Адамдар арасындағы қарым-қатынас пен хабар алысу қызметі.
Когнитивтік (Танымдық)
Дүниені тану, білімді сақтау және жеткізу құралы.
Экспрессивтік (Сезімдік)
Сөйлеушінің эмоциясы мен көңіл-күйін білдіру қызметі.
Аккумулятивтік
Адамзат тәжірибесі мен мәдениетін жинақтау, сақтау.